พระปรีชาญาณในด้านการใช้หญ้าแฝกอนุรักษ์และพัฒนาดินและน้ำ

ประเทศไทย เป็นประเทศเกษตรกรรมสืบเนื่องติดต่อกันมาช้านานหลายร้อยปี ดังมีคำกล่าวในศิลาจารึกพ่อขุนรามคำแหงมหาราช สมัยสุโขทัย ว่า

"ในน้ำมีปลา ในนามีข้าว"

แต่ในปัจจุบัน พื้นที่เกษตรกรรมลดลง เพราะภาพธุรกิจขยายตัวจำนวนประชากรเพิ่มขึ้น ทำให้เกิดแรงกดดัน ขยายพื้นที่เกษตรสู่พื้นที่สูง จึงมีการบุกรุกต้นไม้ทำลายป่า ประกอบกับการใช้ที่ดินเพาะปลูกกันมานานโดยมิได้มีการดูแลบำรุงรักษา จึงเกิดปัญหาการ ชะล้างพังทลายของหน้าดินต่อเนื่องกันมาจึงถึงขึ้นวิกฤตในพื้นที่ของประเทศทั้งภาคเหนือ ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ภาคใต้และภาคกลาง ถึง ๑ ใน ๓ หรือประมาณ ๑๐๗ ล้านไร่ ทำให้พื้นดินเสื่อมโทรมแห้งแล้ง

พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงตระหนักถึงอันตรายร้ายแรงจากปัญหาดังกล่าว เช่น ความยากจนของเกษตรกรที่ประกอบอาชีพไม่ได้ผล เกิดภัยธรรมชาติ นำความเดือดร้อนมาสู่อาณาประชาราษฎร์ ด้วยน้ำพระราชหฤทัยเมตตาห่วงใยในทุกข์สุขของพสกนิกร และพระราชปณิธานที่จะทรงบำบัดทุกข์บำรุงสุขของทวยราษฎร์ จึงทรงพระอุตสาหะวิริยะคิดค้นหาวิธีแก้ปัญหาดินและน้ำ

ด้วยพระปรีชาญาณ และด้วยสายพระเนตรยาวไกล ทรงศึกษาและวิเคราะห์พบว่า "หญ้าแฝก" มีรากยาวยึดติดดินได้ดี สามารถใช้ประโยชน์ในการอนุรักษ์ดินและน้ำได้ดี ทั้งยังเป็นนพืชที่ช่วยรักษาสภาวะแวดล้อม ใช้ทำประโยชน์อื่นได้อีกหลายประการ จึงทรงพระกรุณาพระราชทานพระราชดำริเกี่ยวกับการใช้หญ้าแฝก แก้ปัญหาการชะล้างพังทลายของหน้าดินแก่ นายสุเมธ ตันติเวชกุล เลขาธิการสำนักงาน คณะกรรมการพิเศษ เพื่อประสานงานโครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริ เมื่อวันที่ ๒๒ มิถุนายน ๒๕๓๔ สรุปประเด็นสำคัญได้ว่า

หญ้าแฝก เป็นพืชที่มีระบบรากลึก แผ่ระจายลงไปในดินตรง ๆ เป็นแผงเหมือนกำแพง ช่วยกรองตะกอนดินและรักษาหน้าดินได้ดี จึงควรนำมาศึกษาและทดลองปลูก ในพื้นที่ของศูนย์ศึกษาการพัฒนาอันเนื่องมาจากพระราชดำริและพื้นที่อื่นๆ ที่เหมาะสมอย่างกว้างขวาง โดยพิจารณาจากลักษณะของภูมิประเทศ คือ พื้นที่ภูเขาป้องกันการพังทลายของหน้าดิน และเก็บกักความชื้นไว้บนพื้นที่ราบ... เพื่อให้รากแผ่อุ้มน้ำไว้ ก่อให้เกิดความชุ่มชื้นในดิน กักเก็บไนไตรเจนและสิ่งที่เป็นพิษไม่ให้ไหลลงสู่แม่น้ำลำคลอง.. ปลูกรอบพื้นที่เก็บกักน้ำ เพื่อ ป้องกันดินพังทลายลงใน อ่างเก็บน้ำ ช่วยให้ป่าไม่รับน้ำอย่างรวดเร็ว ในบริเวณที่มีหญ้าคาระบาด ศึกษาว่าจะควบคุมหญ้าคาได้หรือไม่ พื้นที่เหนือแหล่งน้ำปลูกเพื่อเป็นแนวป้องกันตะกอนและดูดซับสารเคมี และให้บันทึกภาพก่อนดำเนินการ และหลังดำเนินการไว้เป็นหลักฐานเก็บข้อมูลด้านการเจริญเติบโตของลำต้น และราก ความสามารถในการอนุรักษ์ การเพิ่มความสมบูรณ์ของดินการเก็บความชื้นและพันธ์หญ้าแฝกต่าง ๆ ...

หญ้าแฝก ที่พบตามธรรมชาติในประเทศไทย มีกระจายอยู่ทั่วไปปรับตัวเองให้เหมาะสมกับสภาพพื้นที่ที่ปลูก มี ๒ ชนิด คือหญ้าแฝกหอม และหญ้าแฝกดอน มีประโยชน์หลากหลาย เช่น ใช้มุงหลังคา ใช้รากอบตู้เสื้อผ้าให้มีกลิ่นหอม ไล่แมลงที่ทำลายเสื้อผ้า สกัดทำน้ำและน้ำหอม ต้นและใบอ่อนใช้เป็นสมุนไพรแก้ท้องอืดเฟ้อ ใช้เป็นอาหารสัตว์ที่มีคุณค่าได้

หน่วยงานที่สนองพระราชดำริ ศึกษาวิจัยและปลูกหญ้าแฝกในพื้นที่ต่าง ๆ ได้แก่ กรมส่งเสริมการเกษตร กรมป่าไม้ กรมชลประทาน สำนักงานเร่งรัดพัฒนาชนบท กองบัญชาการตำรวจตระเวนชายแดน กรมประชาสงเคราะห์ กรมปศุสัตว์ กรมวิชาการเกษตร กรมพัฒนาที่ดิน สถาบันวิจัยวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งประเทศไทย มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ มหาวิทยาลัยขอนแก่น มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์

หลังจากพระราชทานพระราชดำริ และหน่วยงานรับสนองดำเนินการแล้วพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่ได้เสด็จพระราชดำเนินไปทอดพระเนตรผลของการปลูกหญ้าแฝกในสถานที่ต่าง ๆ สม่ำเสมอ ได้พระราชทานพระราชดำริเพิ่มเติมและได้ทรงพระกรุณา พระราชทานพะราชทรัพย์ส่วนพระองค์ ๑๐,๐๐๐ เหรียญสหรัฐ ให้แก่ เครือข่ายข่าวสารหญ้าแฝก (Vetiver Information Network) เพื่อสนับสนุนงานวิจัยเกี่ยวกับหญ้าแฝก ซึ่งธนาคารโลกเป็นองค์กรที่รับผิดชอบประสานงานในการดำเนินการวิจัย

นอกจากการดำเนินการปลูกหญ้าแฝกตามพระราชดำริจะกระจายไปทั่วทุกภูมิภาคต่าง ๆ ของประเทศ ปรากฎว่าได้ผลดีแล้ว พระปรีชาญาณในการพัฒนาและรณรงค์การใช้หญ้าแฝก ยังปรากฎเป็นที่ยกย่องชื่นชมกว้างไกลไปในนานาประเทศด้วย

| การพัฒนาและอนุรักษ์ดิน | การพัฒนาแหล่งน้ำ | โครงการธนาคารข้าว | การพัฒนาการประมง | การพัฒนาการเลี้ยงสัตว์ |
โครงการธนาคารโค-กระบือ | โครงการฝนหลวง | โครงการหลวง | การพัฒนาระบบสหกรณ์ |

| สรรพศิลปศาสตราธิราช | สาขาส่งเสริมการเกษตร |