อ่างเก็บน้ำ

ในการแก้ปัญหาการขาดแคลนน้ำ เพื่อการประกอบอาชีพเกษตรกรรมและเพื่ออุปโภคบริโภค ในท้องถิ่นทุรกันดารและแห้งแล้งนั้น พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงสนพระราชหฤทัยในการพัฒนาแหล่งน้ำผิวดิน ซึ่งจะสามารถเก็บรักษาน้ำที่มีตามธรรมชาติในฤดูฝนไว้ให้เพียงพอใช้ตลอดปี

อ่างเก็บน้ำ เป็นแหล่งน้ำผิวดินประเภทหนึ่งที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาพระราชทานพระราชดำริให้หน่วยงานต่าง ๆ รับไปดำเนินงานและเป็นผลดีแก่ราษฎรในท้องถิ่นที่เคยขาดแคลนน้ำอุปโภคบริโภค และน้ำเพื่อใช้ในการเกษตร

อ่างเก็บน้ำ คือ บริเวณที่ต่ำที่น้ำไหลจากร่องน้ำหรือลำน้ำตามธรรมชาติมารวมตัวกัน โดยสร้างเขื่อนปิดกั้นระหว่างหุบเขาหรือเนินเขาสูง จนเกิดเป็นแหล่งเก็บน้ำที่มีขนาดต่าง ๆ เรียกว่า เขื่อนเก็บกักน้ำ ส่วนใหญ่มีขนาดไม่สูงมาก มักก่อสร้างโดยใช้ดินบดอัดให้แน่นเป็นตัวเขื่อน จึงเรียกว่าเขื่อนดิน ซึ่งจะเก็บน้ำฝนที่ตกในฤดูฝนไหลมารวมกัน เก็บกักน้ำไว้ใช้ในฤดูแล้ง โดยส่งน้ำออกไปตามท่อส่งน้ำ ใช้สำหรับทำนา ปลูกผัก พืชไร่ เลี้ยงสัตว์ ใช้เป็นแหล่งเพาะพันธุ์สัตว์น้ำเพื่อบริโภค และช่วยบรรเทาน้ำท่วมในฤดูฝน ทั้งนี้ งานสร้างอ่างเก็บน้ำ จะมีระบบระบายน้ำล้น และระบบส่งน้ำออกสู่พื้นที่ต่าง ๆ ด้วย

อ่างเก็บน้ำ ที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สร้างขึ้น มีเป็นจำนวนมากกระจายอยู่ตามจังหวัดต่าง ๆ ทั่วทุกภาค ตัวอย่างเช่น

ภาคเหนือ อ่างเก็บน้ำแม่งัดสมบูรณ์ชล อำเภอแม่แตง อ่างเก็บน้ำห้วยเสี้ยว อำเภอหางดง อ่างเก็บน้ำห้วยซูซาน อำเภอสะเมิง จังหวัดเชียงใหม่ อ่างเก็บน้ำแม่ต๋ำ อำเภอเมือง จังหวัดพะเยา อ่างเก็บน้ำแม่ลอง จังหวัดลำพูน อ่างเก็บน้ำปาย อ่างเก็บน้ำห้วยนากระจง จังหวัดแม่ฮ่องสอน อ่างเก็บน้ำบ้านรักไทย จังหวัดพิษณุโลก เป็นต้น

ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ อ่าเก็บน้ำห้วยเดียก อ่างเก็บน้ำห้วยแคน อ่างเก็บน้ำห้วยหีบ อำเภอเมือง จังหวัดสกลนคร อ่างเก็บน้ำห้วยสามพาด อำเภอหนองแสง จังหวัดอุดรธานี อ่างเก็บน้ำห้วยโท อ่างเก็บน้ำห้วยยาง จังหวัดนครพนม เป็นต้น

ภาคกลาง อ่างเก็บน้ำคลองทรายทอง อำเภอเมือง จังหวัดนครนายก อ่างเก็บน้ำห้วยซับตะเคียน อำเภอชัยบาดาล จังหวัดลพบุรี อ่างเก็บน้ำห้วยไกรทอง จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ อ่างเก็บน้ำหุบกะพง จังหวัดเพชรบุรี อ่างเก็บน้ำดอกกราย อำเภอปลวกแดง จังหวัดระยอง อ่างเก็บน้ำช่องกล่ำ อำเภอวัฒนานคร จังหวัดปราจีนบุรี เป็นต้น

ภาคใต้ อ่างเก็บน้ำใกล้บ้าน อำเภอเมือง อ่างเก็บน้ำตันหยง อำเภอยี่งอ จังหวัดนราธิวาส อ่างเก็บน้ำคลองหลา อำเภอหาดใหญ่ จังหวัดสงขลา เป็นต้น

อ่างเก็บน้ำเหล่านี้ อำนวยประโยชน์ทางการเกษตรของราษฎรนท้องที่ต่าง ๆ เป็นอันมาก เช่น อ่างเก็บน้ำคลองหลา อำเภอหาดใหญ่ จังหวัดสงขลา เป็นต้น

อ่างเก็บน้ำเหล่านี้ อำนวยประโยชน์ทางการเกษตรของราษฎรในท้องที่ต่าง ๆ เป็นอันมาก เช่น อ่างเก็บน้ำแม่ลอง อำเภอลี้ จังหวัดลำพูน สามารถส่งน้ำไปตามท่อบังคับน้ำให้แก่พื้นที่เพาะปลูกของราษฎร ประมาณ ๑,๔๐๐ ไร่ และมีน้ำใช้ตลอดปี อ่างเก็บน้ำดอกกราย จังหวัดระยอง สามารถส่งน้ำให้แก่พื้นที่เพาะปลูกในเขตชลประทานบ้านค่าย และโครงการบรรเทาอุทกภัย จังหวัดระยอง เนื้อที่ประมาณ ๕๐,๐๐๐ ไร่ อ่างเก็บน้ำคลองยาง จังหวัดนครนายก ช่วยพื้นที่เกษตรกรรมในจังหวัดนครนายกและปราจีนบุรีรวมกันกว่า ๑๕,๐๐๐ ไร่

น้ำจากอ่างเก็บน้ำตามพระราชดำริ ช่วยให้ราษฎรในพื้นที่ที่แต่เดิมเคยแห้งแล้ง สามารถเพาะปลูก เพิ่มพูนผลผลิตเป็นพืชพันธุ์ธัญญาหาร เช่นการเพาะปลูกทำนาปี ได้ผลดี นอกจากนั้น เกษตรกรยังสามารถใช้น้ำในการเลี้ยงสัตว์ ซึ่งเป็นทั้งอาชีพเสริมและอาชีพหลักที่เกิดขึ้นจากพระราชดำริ เช่น การเลี้ยงปลา การเลี้ยงโค เป็นต้น

การชุบชีวิตราษฎรด้วยการสร้างอ่างเก็บน้ำนี้ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงพระวิริยะอุตสาหะด้วยน้ำพระราชหฤทัยเปี่ยมด้วยพระเมตตากรุณาคุณมีพระราชปณิธานแน่วแน่จะบำบัดทุกข์บำรุงสุขแก่ราษฎร ต้องเสด็จพระราชดำเนินไปทรงตรวจสถานที่เพื่อวางแผนก่อสร้าง ณ บริเวณที่เหมาะสม เพื่อให้ยังประโยชน์ได้แท้จริง แล้วยังเสด็จฯ ไปทรงติดตามผลด้วย บางแห่งอยู่ในที่ห่างไกล ทรงขับรถยนต์พระที่นั่งไปจอดไว้ แล้วทรงพระดำเนินผ่านดงทากที่เกาะดูดโลหิตจากพระวรกายแล้ว บางแห่งยังต้องทรงพระดำเนินผ่านที่ที่มีอันตราย เช่น เสด็จฯ ไปในดินแดนที่มีผู้ก่อการร้าย ทรงพระดำเนินผ่านดงทากที่เกาะดูดโลหิตจากพระวรกาย เป็นต้น ซึ่งก็มิได้ทรงย่อท้อ บางแห่งเสด็จพระราชดำเนินไปทรงกำหนดสถานที่แล้ว ยังเสด็จฯ ไปทรงตรวจการก่อสร้าง เมื่อสร้างเสร็จยังเสด็จฯ ไปทอดพระเนตร พร้อมกับทรงปล่อยลูกปลา ลูกกุ้งลงในอ่างเก็บน้ำเป็นปฐมฤกษ์ เพื่อให้เติบโตเป็นอาหารโปรตีนมีประโยชน์แก่ร่างกายของราษฎร จะได้มีสุขภาพพลานามัยแข็งแรง เป็นพลังสำคัญในการพัฒนาท้องถิ่นของตนสืบไป

| การพัฒนาและอนุรักษ์ดิน | การพัฒนาแหล่งน้ำ | โครงการธนาคารข้าว | การพัฒนาการประมง | การพัฒนาการเลี้ยงสัตว์ |
โครงการธนาคารโค-กระบือ | โครงการฝนหลวง | โครงการหลวง | การพัฒนาระบบสหกรณ์ |

| สรรพศิลปศาสตราธิราช | สาขาส่งเสริมการเกษตร |