คำประกาศราชสดุดีเฉลิมพระเกียรติ (สาขาส่งเสริมการเกษตร)

ขอเดชะฝ่าละอองธุลีพระบาท ปกเกล้าปกกระหม่อม

ด้วยสภามหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ในคราวประชุมครั้งที่ ๕/๒๕๓๙ เมื่อวันที่ ๑๓ พฤษภาคม ๒๕๓๙ ได้มีมติเป็นเอกฉันท์ขอพระราชทานทูลเกล้าฯ ถวายปริญญาวิทยาศาสตรดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์ สาขาส่งเสริมการเกษตร แด่ใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท ในฐานะที่มีพระมหากรุณาธิคุณล้นพ้นประมาณต่อพสกนิกรชาวไทย โดยเฉพาะอย่างยิ่งต่อพสกนิกรที่เป็นเกษตรกรในท้องถิ่นห่างไกลทุรกันดารทั่วพระราชอาณาจักร ยังพสกนิกรเหล่านั้นให้มีฐานะความเป็นอยู่ที่ดีขึ้น มีความร่มเย็นผาสุกทั่วหน้า

พระราชกรณียกิจที่ใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท ได้ทรงปฏิบัติในโอกาสเสด็จพระราชดำเนินไปพระราชทานความช่วยเหลือ บรรเทาทุกข์เข็ญของเกษตรกร ในทุกภูมิภาคของประเทศ ด้วยพระวิริยะอุตสาหะ ตลอดระยะเวลาถ้วนห้าทศวรรษที่ผ่านมา ได้แสดงให้เห็นถึงพระปรีชาสามารถและพระอัจฉริยภาพในด้านการส่งเสริมการเกษตรอย่างแท้จริง ทรงยิ่งด้วยพระวิจารณญาณ ทั้งในด้านทฤษฎีและด้านปฏิบัติ อันเป็นผลจากการทรงศึกษาค้นคว้าและทดลองด้วยพระองค์เอง จนเป็นที่ถ่องแท้แก่พระราชหฤทัยว่าเป็นทฤษฎีที่ใช้ได้ และเป็นการปฏิบัติที่ก่อให้เกิดผลดี จึงพระราชทานเผยแพร่ความรู้และเทคโนโลยีนั้น ๆ ไปสู่เกษตรกรหรือหน่วยงานที่เกี่ยวข้องเพื่อให้ความรู้และเทคโนโลยีนั้นแพร่หลายไปสู่ปวงพสกนิกรที่ทรงอาทรห่วงใยอย่างกว้างขวางสืบไป

พระราชกรณียกิจในการช่วยเหลือพสกนิกรนั้น เป็นที่ประจักษ์แก่สากลว่าทรงเน้นการช่วยเหลือในลักษณะให้การศึกษาแก่พสกนิกร เพื่อให้สามารถพึ่งพาตนเองได้ในเบื้องต้นและพัฒนาไปสู่การสร้างความเจริญ ให้แก่ชีวิตและครอบครัวเป็นลำดับถัดไป จนถึงสามารถช่วยเหลือสังคมและชุมชนของตนได้ในที่สุด ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานพระบรมราโชวาทพระราชดำรัส เป็นการตรัสเตือนปวงพสกนิกรให้เกิดจิตสำนึกในการเป็นเจ้าของร่วมกันในทรัพยากรท้องถิ่น และรวมกันในการพัฒนาทรัพยากรนั้น ให้เกิดประโยชน์สูงสุดต่อชุมชนของตน นับเป็นการพระราชทานแบบอย่างของการพัฒนาท้องถิ่นในวิถีทางที่ถูกต้องและเหมาะสมอย่าง วิเศษยิ่ง

การพระราชทานความช่วยเหลือพสกนิกร โดยการให้การศึกษาถ่ายทอดความรู้และเทคโนโลยีนั้น มีทั้งวิธีโดยตรงและโดยอ้อม โดยตรง ได้แก่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานข้อแนะนำเกษตรกร ตลอดจนเจ้าหน้าที่ด้วยพระองค์เอง โดยอ้อม ได้แก่ การเผยแพร่ความรู้สู่เกษตรกร โดยมีโครงการตามพระราชดำริที่กระจายอยู่ในภาคต่าง ๆ ทำหน้าที่เป็นศูนย์กลางในการเผยแพร่ความรู้ ทั้งภาคทฤษฎีและภาคปฏิบัติไปสู่เกษตรกรทั่วทุกภูมิภาคของประเทศ โครงการตามพระราชดำริต่าง ๆ จึงเป็นเสมือนห้องเรียนขนาดใหญ่ที่ทุกคน ไม่ว่าจะเป็นชาวไทยหรือชาวต่างประเทศ สามารถเข้าไปแสวงหาความรู้ได้อย่างไม่รู้จบสิ้น ดังที่ปรากฏอยู่ทุกวันนี้

โครงการตามพระราชดำริต่าง ๆ นั้นล้วนเป็นแหล่งความรู้ด้านการส่งเสริมการเกษตรงที่ดี ยิ่งทุกสาขาทั้งด้านพืช ปศุสัตว์ การประมง ทรัพยากรธรรมชาติ ป่าไม้ และสหกรณ์การเกษตร ทั้งนี้เพื่อผลประโยชน์ของประชาชนที่จะได้อยู่ดี กินดี มีสุข โดยทั่วกัน ดังจะขอพระราชทานพระบรมราชานุญาตสรรมากล่าวพอเป็นสังเขป ดังนี้

ด้านปศุสัตว์ รัฐบาลเดนมาร์คร่วมกับองค์การเกษตรกรรมของเดนมาร์คต่างซาบซึ้งในพระราชกรณียกิจ เกี่ยวกับเรื่องโคนมและมีพระวิจารณญาณเห็นการณ์ไกล ทรงอุทิศทุ่มเทเพื่อการนี้ จึงนอมเกล้าฯ ถวายฟาร์มโคนมตัวอย่างในนามของฟาร์มโคนมไทยเดนมาร์ค ที่อำเภอมวกเหล็ก จังหวัดสระบุรี ซึ่งเปิดดำเนินการเมื่อ พ.ศ. ๒๕๐๔ ส่วนในจังหวัดอื่น ๆ เช่น ในจังหวัดราชบุรีและใกล้เคียง ผู้เลี้ยงได้นำแบบอย่างของกิจการโรงนมผงสวนดุสิตมาจัดตั้งที่หนองโพ อำเภอโพธาราม จังหวัดราชบุรี ซึ่งในการนี้ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทาน พระราชทรัพย์ส่วนพระองค์ให้เป็นทุนในการก่อสร้างบริษัทผลิตภัณฑ์นมหนองโพราชบุรี จำกัด และทรงรับไว้ในพระบรมราชูปถัมภ์ ตั้งแต่วันที่ ๙ มีนาคม ๒๕๑๙ และต่อมาทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานพระบรมราชานุมัติให้โอนกิจการของบริษัทฯ ให้กับสหกรณ์ และทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สหกรณ์นี้อยู่ในพระบรมราชูปถัมภ์

ด้านการเกษตร พ.ศ. ๒๕๑๒ ได้พระราชทานโครงการฝนหลวง เพื่อแก้ปัญหาภัยแล้ง ซึ่งนับวันจะทวีความรุนแรงขึ้นเรื่อย ๆ โดยทรงพระราชดำริให้กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ จัดตั้งโครงการค้นคว้าทดลองการทำฝนเทียมจากเมฆบนท้องฟ้าเป็นครั้งแรก เมื่อ พ.ศ. ๒๕๑๒ ณ บริเวณอุทยานแห่งชาติเขาใหญ่ และได้ทรงร่วมในกิจกรรมทดลองดังกล่าวนี้ด้วยพระวิริยะอุตสาหะอย่างแรงกล้า ทั้งทางตรงและทางอ้อม บางครั้งทรงรับอำนวยการสาธิตด้วยพระองค์เอง โดยทรงกำหนดสนามบินบ่อฝ้าย จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ ให้เป็นฐานปฏิบัติการ ทั้งได้ทรงสรุปกรรมวิธีฝนหลวงเป็น ๓ ขั้นตอนคือ ขั้นก่อกวน ขั้นเลี้ยงให้อ้วน และขั้นโจมตี ผลจากโครงการฝนหลวงสามารถลดความสูญเสียทางเศรษฐกิจได้ใน ๔๐-๖๓ จังหวัดต่อปี และยังผลให้ประเทศสมาชิกอาเซียนยอมรับ และมอบให้ประเทศไทยเป็นศูนย์กลางของการทำฝนเทียมในเขตร้อนของภูมิภาคอาเซียนด้วย

พ.ศ. ๒๕๑๙ ได้พระราชทานพระราชดำริให้มีการจัดตั้งธนาคารข้าวขึ้นเป็นครั้งแรก และแนวพระราชดำรินี้ก็ได้แพร่หลายไปอย่างกว้างขวางในเวลาต่อมา ยังผลให้มีแหล่งอาหารสำรองในหมู่บ้าน และเป็นการรักษาผลประโยชน์ของราษฎรในหมู่บ้านไปพร้อมกัน อันเป็นผลเนื่องมาจากการโอนรายได้จากคนรวยไปช่วยคนจนในหมู่บ้าน ทำให้ทุกฝ่ายได้ประโยชน์ร่วมกัน ทั้งเป็นพื้นฐานสำคัญของการสร้างสมานสามัคคีและการร่วมมือกันของชุมชน ในการเรียนรู้ปัญหาและช่วยกันแก้ไข ทั้งผลที่ได้เพิ่มพูนขึ้นจากการดำเนินกิจการธนาคารข้าวยัง เกื้อกูลต่อการพัฒนาท้องถิ่นของตนอีกส่วนหนึ่งด้วย

พ.ศ. ๒๕๒๒ ทรงพระราชดำริให้จัดตั้งธนาคารโค กระบือ เพื่อเกษตรกรขึ้นเพื่อให้เกษตรกรมีโค กระบือ ไว้ใช้งาน โดยการเช่าหรือเช่าซื้อในราคาถูก หรือผ่อนส่งระยะยาวกับส่วนราชการหรือสถาบันเอกชน

ในพื้นที่บางแห่งที่มีพื้นที่สำหรับเพาะปลูกน้อยได้พระราชทานพระราชดำริให้ดำเนินการใน ลักษณะการพัฒนาการเลี้ยงสัตว์ทุกรูปแบบ รวมทั้งปรับปรุงพื้นที่ให้เป็นทุ่งหญ้าสาธารณะของชุมชนสำหรับใช้เลี้ยงสัตว์ร่วมกัน ซึ่งก่อให้เกิดประโยชน์สูงสุด นอกจากนี้ได้พระราชทานความช่วยเหลือแก่เกษตรกรยากจนในเรื่องของสัตว์พันธุ์ดี และพืชอาหารสัตว์

ในด้านการพัฒนาแหล่งน้ำ ได้พระราชทานพระราชดำริให้ส่วนราชการต่าง ๆ นำไปพิจารณาดำเนินการเป็นหลายประการ เป็นต้นว่า

(๑) ควรรีบดำเนินการสร้างอ่างเก็บน้ำขนาดใหญ่ ในพื้นที่ที่เหมาะสมและราษฎรยังไม่ได้บุกรุกเข้าไปทำกิน รวมทั้งควรเร่งรีบสร้างอ่างเก็บน้ำขนาดเล็ก เพื่อเป็นการแก้ปัญหาเฉพาะหน้าไปพร้อมกันด้วย โดยทรงเน้นที่จะให้ราษฎรได้มีส่วนร่วมทำงานกับรัฐบาล พร้อมทั้งช่วยเหลือเกื้อกูลกันเองในสังคมของตน และช่วยกันดูแลรักษาสิ่งก่อสร้างเหล่านั้นต่อไป ด้วยความรู้สึกเป็นเจ้าของร่วมกัน

(๒) บริเวณต้นน้ำลำธาร ควรพิจารณาสร้างฝายเก็บกักน้ำเป็นชั้น ๆ ตามความเหมาะสม แล้วต่อท่อชักน้ำจากเหนือฝายไปสู่พื้นที่โดยการใช้วัสดุที่หาได้ในท้องถิ่น เช่น ไม้ไผ่ เพื่อกระจายน้ำจากฝายไปสร้างความชุ่มชื้นงอกงามให้แก่ป่าไม้ อันจะยังผลให้ป้องกันไฟป่าฤดูแล้งได้อีกทางหนึ่งด้วย แม้การกระจายน้ำออกจากพื้นที่ลุ่ม เพื่อช่วยให้การเพาะปลูกได้ผลดีในหลายพื้นที่ ก็เป็นผลมาจากพระราชดำริที่ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทาน

(๓) พระราชดำริที่สำคัญ คือ การนำเอาแหล่งเก็บน้ำมาไว้ในไร่นาสวนผสมของเกษตรกร โดยใช้พื้นที่ ๑ ใน ๓ เป็นที่กักเก็บน้ำ เลี้ยงปลา และใช้กับพืชสวน พืชผักโดยเฉพาะในฤดูแล้งได้เป็นอย่างดี เป็นวิธีการที่ก่อให้เกิดการประมงในครัวเรือนขึ้นในภาคอีสาน ตลอดจนถึงการปลูกไม้ผล ไม้ดอกและพืชผักอย่างได้ผล รวมทั้งก่อให้เกิดระบบการทำฟาร์มขนาดเล็กที่สามารถพึ่งพาตนเองได้

ในด้านพัฒนาการประมง ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ให้มีกิจกรรมการทดลองค้นคว้าวิจัยในศูนย์ศึกษาการวิจัย การพัฒนาต่าง ๆ เพื่อพัฒนาการประมงให้เหมาะสมกับลักษณะภูมิประเทศ ทรงเน้นเป็นพิเศษในการใช้แหล่งน้ำธรรมชาติ เช่น ห้วย หนอง คลอง บึง ให้เป็นแหล่งขยายพันธุ์ปลา และส่งเสริมให้เกษตรกรใช้ประโยชน์จากแหล่งน้ำนั้นได้ ทั้งสนพระราชหฤทัยต่อการรักษาพันธุ์ปลาบางชนิดไว้มิให้สูญ โดยเฉพาะปลาในสกุล Pangasianodon Gigas ที่ใหญ่ที่สุดในโลก ซึ่งเดิมเชื่อกันว่ามีอยู่เฉพาะในแม่น้ำโขงเท่านั้น นอกจากนี้ยังทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แนะนำให้ศึกษาทดลองในการใช้ปลาบางชนิดช่วยกำจัดน้ำเสียว่าจะเป็นไปได้เพียงไร นับว่าได้ก่อให้เกิดประโยชน์ในการพัฒนาอาชีพและความเป็นอยู่ของประชาชนเป็นอย่างยิ่ง ช่วยให้ราษฎรได้มีอาหารโปรตีนจากปลาบริโภคอย่างทั่วถึง เกษตรกรได้รับการถ่ายทอดความรู้จากเจ้าหน้าที่ราชการในเรื่องการเพาะเลี้ยงสัตว์และหลักการ อนุรักษ์ทรัพยากรสัตว์น้ำ

โดยเฉพาะในด้านการเลี้ยงสัตว์น้ำ ทรงสนพระราชหฤทัยเป็นอย่างยิ่ง ทรงทุ่มเททั้งพระราชทรัพย์ส่วนพระองค์ และพระปรีชาสามารถในการสร้างสรรค์แนวพระราชดำริและวิธีการที่จะปฏิบัติให้บรรลุผลตาม สภาพความเป็นจริงและตามเงื่อนไขทางเศรษฐกิจที่เปลี่ยนแปรไปอย่างรวดเร็ว

แม้ในกลุ่มชาวไทยภูเขา ที่อาศัยอยู่ในพื้นที่ทางตอนเหนือสุดของประเทศ ก็ทรงพระราชดำริเห็นว่าเป็นกลุ่มชนที่มีความสำคัญต่อการที่จะพิทักษ์รักษาต้นน้ำลำธาร อันเป็นที่มาของแหล่งน้ำเพื่อการเกษตรทั้งปวงของประเทศชาติ จึงทรงพระราชวิริยะอุตสาหะเสด็จพระราชดำเนินไปเยี่ยมเยียนและพระราชทานความช่วยเหลือ โดยทรงแนะนำให้รู้จักใช้ความรู้และเทคโนโลยีสมัยใหม่ในการเกษตร พร้อมทั้งทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้หน่วยราชการที่เกี่ยวข้องนำพืชพันธุ์เศรษฐกิจราคาดี และเหมาะสมกับภูมิประเทศไปแจกจ่ายเพื่อช่วยให้รู้จักทำการเกษตรที่ถูกต้องเหมาะสมและได้ผลดี ช่วยให้กลุ่มชนเหล่านั้นมีชีวิตความเป็นอยู่ที่ดี ทั้งเป็นการเกื้อกูลต่อการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ และป่าไม้ นับเป็นการช่วยสงวนรักษาและส่งเสริมทรัพยากรอันมีค่าของประเทศชาติให้คงสภาพที่ดีอยู่สืบไป

ในด้านสหกรณ์การเกษตร ได้ทรงพระราชดำริด้วยพระปรีชาญาณและพระราชทานวิธีการและแนวทางอันถูกต้องเกี่ยวกับการพัฒนางานสหกรณ์ที่สมบูรณ์แบบ และหวังผลสำเร็จได้บนรากฐานของการช่วยตนเองและช่วยเหลือซึ่งกันและกัน ตามหลักและวิธีการสหกรณ์ที่แท้จริง ทั้งเหมาะสมกับสภาพความเป็นอยู่ทางเศรษฐกิจ จารีตประเพณีและวัฒนธรรมของประชาชนชาวไทย พระราชกรณียกิจอันสำคัญยิ่งประการหนึ่งเกี่ยวกับการพัฒนางานสหกรณ์ก็คือ โครงการจัดสหกรณ์ตามพระราชประสงค์ในลักษณะหมู่บ้านสหกรณ์ ซึ่งทำหน้าที่ทั้งในด้านการจัดสหกรณ์การเกษตรและเป็นศูนย์พัฒนาชนบท เพื่อเป็นตัวอย่างสำหรับเกษตรกรทั่วไป ซึ่งได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้จัดขึ้นในจังหวัดเพชรบุรีเป็นครั้งแรก แล้วขยายไปสู่ทั่วทุกภาคของประเทศในเวลาต่อมา

ในภาพรวมของการส่งเสริมการเกษตรและเกษตรกร ทรงเน้นให้ตระหนักอยู่เสมอว่า ปัจจุบันตลาดและธรรมชาติมีความแปรปรวนอยู่เสมอ เกษตรกรจึงมิควรพึ่งพาอยู่กับการเกษตรเพียงอย่างเดียว ควรมีการจัดทำอุตสาหกรรมในครัวเรือนร่วมไปด้วย รวมทั้งการฟื้นฟูทรัพยากรธรรมชาติเพื่อเป็นรากฐานของการพัฒนาประเทศระยะยาว เพื่อให้ทรัพยากรธรรมชาติเหล่านั้นอยู่ในสภาพที่จะอำนวยผลต่อการเพิ่มประสิทธิภาพการผลิต ได้มากที่สุด ในขณะเดียวกัน ก็จะต้องหาทางช่วยลดค่าต้นทุนการประกอบอาชีพด้านการเกษตรให้น้อยลง ทั้งนี้โดยการอาศัยพึ่งพิงธรรมชาติ และอยู่ร่วมกับธรรมชาติอย่างมีความสมดุลเป็นประการสำคัญ

พระราชดำริและพระราชกรณียกิจในใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท ดังพรรณามาข้างต้น นอกจากจะแสดงถึงพระปรีชาสามารถในด้านการส่งเสริมการเกษตร และพัฒนาการเกษตรให้เป็นต้นแบบเพื่อการถ่ายทอดเทคโนโลยีทางการเกษตรแก่ปวงเกษตรกรแล้ว ยังทรงแสดงให้เห็นถึงน้ำพระราชหฤทัยที่เปี่ยมล้นไปด้วยพระเมตตา และเอื้ออาทรห่วงใยต่อทุกข์สุขของปวงประชาโดยถ้วนหน้า ทำให้เกษตรกรเป็นอันมากทั่วทุกภูมิภาคของประเทศพ้นทุกข์เข็ญ เย็นศิระเพราะพระบริบาลโดยแท้ และยังปลุกจิตสำนึกให้ประชาชนมีส่วนร่วมรับผิดชอบต่อชุมชน มีบทบาทช่วยกันพิทักษ์รักษาทรัพยากรธรรมชาติอันมีค่าของประเทศให้คงไว้ตลอดกาลนาน ด้วยความสำนึกในพระมหากรุณาธิคุณดังกล่าวข้างต้น สภามหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ จึงเห็นชอบเป็นเอกฉันท์ ขอพระราชทานทูลเกล้าทูลกระหม่อม ถวายปริญญาวิทยาศาสตรดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์ (ส่งเสริมการเกษตร) เพื่อเป็นการเฉลิมพระเกียรติให้เป็นที่ปรากฏสืบไป

ด้วยเกล้าด้วยกระหม่อม ขอเดชะ

| สรรพศิลปศาสตราธิราช | สาขาส่งเสริมการเกษตร |