พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช มหิตลาธิเบศรรามาธิบดี จักรีนฤบดินทร สยามินทราธิราช บรมนาถบพิตร ทรงเป็นพระมหาธรรมิกราชผู้ทรงคุณอันประเสริฐสุดของปวงชนชาวไทย พระราชจริยาวัตรทั้งปวงล้วนเป็นไปด้วยพระเมตตาคุณ พระปัญญาคุณ และพระบริสุทธิคุณโดยชัดแจ้ง ทรงรอบรู้แนวทางและกระบวนการวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีอย่างลึกซึ้ง โดยเฉพาะอย่างยิ่งแนวทางและกระบวนการวิทยาศาสตร์ชีวภาพ พระราชดำริต่าง ๆ จึงล้วนแต่มีลักษณะสร้างสรรค์ ประหยัด เรียบง่าย แต่แยบยล อันสืบเนื่องมาจากการวิเคราะห์ การสังเคราะห์ และการประเมินสิ่งต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้องด้วยเหตุและผล ทรงพระปรีชาสามารถและพระอริยะเป็นเลิศในการใช้ประโยชน์วิชาการด้านวิทยาศาสตร์ชีวภาพอย่างเหมาะสมและมีประสิทธิผลในการช่วยเหลือพสกนิกรและการพัฒนาประเทศ ดังจะเห็นได้จากพระราชดำริและพระราชกรณียกิจเกี่ยวกับการอนุรักษ์ดินและน้ำ การบำบัดน้ำเสีย อาหาร ยารักษาโรค การอนุรักษ์ทรัพยากรพันธุกรรมพืช เชื้อเพลิงเขียว และปุ๋ยอินทรีย์ เป็นอาทิ ซึ่งมีส่วนสำคัญในการเสริมสร้างความร่มเย็นเป็นสุขของพสกนิกรทั่วราชอาณาจักร และความเจริญรุ่งเรืองของประเทศโดยรวม พระอัจฉริยภาพอันสูงยิ่งทางวิทยาศาสตร์ชีวภาพประการหนึ่ง ปรากฏชัดในพระราชดำริให้ใช้หญ้าแฝกในการอนุรักษ์ดินและน้ำ ซึ่งเป็นมาตรการอนุรักษ์ดินและน้ำที่มีประสิทธิผลสูง ประหยัด ง่ายและสะดวกในการปฏิบัติ และเป็นการใช้ประโยชน์หญ้าแฝกที่ไม่เคยมีผู้ใดคาดคิดมาก่อน ด้วยทรงหยั่งรู้อย่างแตกฉานและถ้วนทั่วเกี่ยวกับลักษณะเฉพาะของหญ้าแฝกที่จะเอื้อประโยชน์ยิ่งในเรื่องนี้ คือ เป็นพืชธรรมชาติพื้นบ้านที่หาได้ง่ายของประเทศไทย เติบโตและแตกกอเร็ว ไม่จำเป็นต้องปฏิบัติดูแลเป็นพิเศษ รากมีลักษณะเป็นแผง หยั่งลึก และแผ่กระจายอย่างทั่วถึงในดิน จึงยึดดินไว้อย่างแข็งแรงและแทงทะลุทะลวงชั้นดินดานได้ดี เมื่อปลูกเป็นแถวขวางทิศทางการไหลของน้ำผิวดิน จึงทำหน้าที่เสมือนหนึ่งคันดินในการชะลอความเร็วของน้ำไหลบ่าและลดแรงกระแทกที่น้ำมีต่อดิน เป็นผลให้ดินสามารถเก็บกักส่วนใหญ่ของน้ำไหลบ่าไว้ได้ และลดการพังทลายของดินลงได้เป็นอย่างดี นอกจากนี้ยังมีพระราชดำริให้ศึกษาวิจัยเกี่ยวกับวิธีปลูกหญ้าแฝก เพื่อให้ได้ประสิทธิผลสูงสุดในการอนุรักษ์ดินและน้ำ และการพัฒนาดินดาน การคัดเลือกและขยายพันธุ์ที่ไม่มีเมล็ดเพื่อหลีกเลี่ยงโอกาสที่จะกระจายในลักษณะวัชพืชและ การใช้ประโยชน์เป็นปุ๋ยเสริมสร้างหน้าดินอีกด้วย พระราชดำริและพระกรณียกิจเกี่ยวกับหญ้าแฝกเป็นที่แซ่ซ้องสรรเสริญทั่วประเทศและทั่วโลก ธนาคารโลกได้เผยแพร่ประกาศราชสดุดีเกี่ยวกับเรื่องนี้พร้อมกับขอพระราชทานพระบรมราชวโรกาสทูลเกล้าฯ ถวายแผ่นจารึกเฉลิมพระเกียรติ เมื่อเดือนมิถุนายน พ.ศ. 2537 และสมาคมอนุรักษ์ดินและน้ำนานาชาติก็ได้ขอพระราชทานพระบรมราชวโรกาสทูลเกล้าฯ ถวายราชสดุดีเฉลิมพระเกียรติเป็น "พระมหากษัตริย์นักอนุรักษ์ดินและน้ำดีเด่นของโลก" ในปีเดียวกันนี้อีกด้วย ในด้านการบำบัดน้ำเสีย พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงแนะนำวิธีวิทยาศาสตร์ชีวภาพที่ประหยัดและมีประสิทธิผลยิ่ง เช่น ในกรณีน้ำโสโครกที่บึงมักกะสัน ได้มีพระราชดำริให้นำผักตบชวา ซึ่งโดยทั่วไปถือว่าเป็นวัชพืช มาใช้เป็น "เครื่องกรองน้ำธรรมชาติ" และปรากฏผลเป็นที่พอใจ เป็นพระอริยภาพที่แยบยลและน่าพิศวงยิ่ง เพราะว่านอกจากจะเป็นวิธีบำบัดน้ำเสียที่ใช้พลังงานแสงอาทิตย์เท่านั้น ไม่ต้องใช้พลังงานเชื้อเพลิงแต่อย่างใด ยังเป็นการนำสิ่งที่โดยทั่วไปถือว่าไม่พึงประสงค์ไปใช้ให้เป็นประโยชน์อีกด้วย นอกจากนี้ยังทรงแนะนำให้ใช้ผักตบชวาเป็นวัตถุดิบสำหรับผลิตก๊าซชีวภาพ อาหารสัตว์ ปุ๋ยหมัก เสื่อและเครื่องจักสานอื่น ๆ อีกด้วย เป็นการขจัดควบคู่กับการใช้ประโยชน์สิ่งที่ไม่พึงประสงค์ในธรรมชาติ ในกรณีบึงพระราม 9 ได้ทรงแนะนำให้ใช้กระบวนการทางชีววิทยาผสมผสานกับเครื่องกลเติมอากาศแบบ "สระเติมอากาศชีวภาพ" ซึ่งเป็นการใช้แบคทีเรียเป็นตัวกำจัดสารมลภาวะในน้ำพร้อมกับการเติมอากาศเพื่อเร่งการปฏิบัติงานของแบคทีเรีย กรณีหนองสนม-หนองหาน ทรงแนะนำให้ใช้การผสมผสานระหว่างพืชน้ำกับระบบเติมอากาศ โดยได้ขยายชนิดของพืชให้ครอบคลุม กก ธูปฤาษี แห้วทรงกระเทียม หญ้าปล้องละมาน พืชน้ำ และพืชในน้ำอื่น ๆ ด้วย นอกเหนือจากผักตบชวา สำหรับกรณีแหลมผักเบี้ย ได้ทรงแนะนำให้ใช้ระบบ "บึงชีวภาพ" เพื่อดูดซับสารพิษและสารอินทรีย์ควบคู่กับระบบ "กรองด้วยหญ้า" และระบบกรองด้วยป่าชายเลน ในการบำบัดน้ำเสีย ซึ่งเป็นวิธีที่ซับซ้อนมากขึ้น แต่ก็เป็นผลให้น้ำเสียได้รับการบำบัดจนกลายเป็นน้ำที่สามารถนำไปใช้เพื่อการเกษตรได้เป็นอย่างดี โครงการแหลมผักเบี้ยตามพระราชดำริจึงเป็นต้นแบบหนึ่งของวิธีบำบัดน้ำโสโครกจากชุมชนที่เหมาะสมและมีประสิทธิผล พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงห่วงใยพลานามัยของพสกนิกรเป็นอย่างยิ่ง จึงได้พระราชทานพระราชดำริและทรงดำเนินพระราชกรณียกิจด้านอาหารและโภชนาการหลายประการ โดยมุ่งพัฒนาความพอเพียง ความบริบูรณ์ด้านคุณค่าทางโภชนาการ ความหลากหลายด้านชนิดและรูปแบบ และความพึ่งตนเองได้อย่างยั่งยืนของประเทศเป็นสำคัญ ตัวอย่างของพระราชกรณียกิจในด้านนี้ที่ใช้วิชาการทางวิทยาศาสตร์ชีวภาพเป็นแนวทางดำเนินการได้แก่ โครงการผลิตผลและผลิตภัณฑ์นม และโครงการผลิตผลและผลิตภัณฑ์จากพืช อันเป็นส่วนหนึ่งของโครงการส่วนพระองค์สวนจิตรลดา สำหรับผลิตผลและผลิตภัณฑ์นมนั้น โครงการส่วนพระองค์เป็นต้นแบบอย่างดียิ่งทั้งในด้านการปลูกฝังความนิยมบริโภคนมของประชาชน และการเพิ่มขีดความสามารถด้านการผลิตนมและผลิตภัณฑ์นมของประเทศ เป็นผลให้ประชาชนทั่วราชอาณาจักรหันมานิยมบริโภคนมและผลิตภัณฑ์นมอย่างกว้างขวางและมีนมและผลิตภัณฑ์นมจากภายในประเทศวางจำหน่ายทั่วพระราชอาณาจักรในปัจจุบัน ส่วนผลิตผลและผลิตภัณฑ์จากพืช โครงการส่วนพระองค์ก็มีส่วนสำคัญยิ่งในการพัฒนาการปลูกผักและไม้ผล และการแปรรูปผลิตผลดังกล่าวของประเทศให้เจริญก้าวหน้าอย่างมาก เป็นผลให้ผลิตผลและผลิตภัณฑ์ผักและผลไม้ไม่เพียงแต่มีความหลากหลาย พอเพียง และเป็นที่นิยมบริโภคอย่างแพร่หลายทั่วประเทศเท่านั้น ยังเป็นสินค้าส่งออกที่สำคัญของประเทศอีกด้วย นอกจากนี้ ยังทรงดำเนินโครงการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ โดยเน้นการอนุรักษ์พันธุ์ปลาที่กำลังจะสูญพันธุ์ เช่น ปลาบึกและปลากระโห้ เป็นต้น และโครงการผลิตเห็ด เป็นส่วนหนึ่งของโครงการส่วนพระองค์สวนจิตรลดา ซึ่งล้วนแต่ยังประโยชน์อย่างยิ่งในด้านอาหารและโภชนาการของพสกนิกร พระราชดำริและพระราชกรณียกิจด้านสมุนไพร เป็นอีกตัวอย่างหนึ่งที่แสดงถึงพระอริยภาพเป็นเลิศในการนำวิชาการทางวิทยาศาสตร์ชีวภาพไปใช้ประโยชน์ในด้านยารักษาโรค ได้มีพระราชดำริให้สร้างสวนพืชสมุนไพรขึ้นเป็นส่วนหนึ่งของโครงการส่วนพระองค์สวนจิตรลดา เพื่อเป็นศูนย์รวมของพืชสมุนไพรทั้งหลาย สำหรับศึกษาวิจัยในด้านต่าง ๆ เช่น ด้านองค์ประกอบทางเคมี สรรพคุณการขยายพันธุ์ การปลูกและดูแลรักษา การแปรรูปเป็นเภสัชภัณฑ์ การใช้ประโยชน์และข้อควรระวัง เป็นต้น รวมทั้งเป็นคลังข้อมูลและศูนย์เผยแพร่ความรู้ด้านสมุนไพรด้วย แนวทางการดำเนินการตามพระราชดำริเกี่ยวกับพืชสมุนไพรมีกรณีผักบุ้งทะเลเป็นตัวอย่าง กล่าวคือ เมื่อทรงทราบว่าชาวบ้านแถบอำเภอหัวหิน จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ นิยมใช้ผักบุ้งทะเลแก้ลมพิษและพิษแมงกระพรุนมาแต่โบราณ ก็มีพระราชดำริให้ผู้ว่าการสถาบันวิจัยวิทยาศาสตร์ประยุกต์ในขณะนั้น ทำการศึกษาวิจัยเพื่อให้ทราบอย่างถูกต้อง ชัดเจน และถ้วนทั่วถึงสรรพคุณทางยาของผักบุ้งทะเลตามหลักวิชาเภสัชกรรมและการแพทย์แผนปัจจุบัน การอาศัยทรัพยากรธรรมชาติเพื่อประโยชน์ทางเศรษฐกิจในระยะสั้น หากปราศจากความรอบรู้อย่างถ้วนทั่ว และบริบูรณ์ เกี่ยวกับผลกระทบสืบเนื่อง จะส่งผลให้ธรรมชาติสูญเสียความหลากหลายทางชีวภาพอย่างรวดเร็ว ประเทศไทยซึ่งเป็นแหล่งนิเวศถิ่นฐานของพืชหลายชนิดที่มีความสำคัญทางเศรษฐกิจ ก็ประสบปัญหานี้ด้วย ในขณะเดียวกันความก้าวหน้าทางวิชาการด้านเทคโนโลยีชีวภาพ และพันธุวิศวกรรม ก็ได้ช่วยเสริมสร้างความหวังของมนุษย์ในการใช้ประโยชน์ความหลากหลายทางชีวภาพอย่างยั่งยืน ฉะนั้น การอนุรักษ์ความหลากหลายทางชีวภาพจึงได้รับความสนใจและความเอาใจใส่มากขึ้นตามลำดับ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงตระหนักถึงเรื่องนี้เป็นอย่างดี จึงได้พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ขยายกรอบงานของโครงการส่วนพระองค์สวนจิตรลดาให้ครอบคลุมโครงการอนุรักษ์ทรัพยากรพันธุกรรมพืชตามพระราชดำริในสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ด้วย ตั้งแต่ พ.ศ. 2535 เป็นต้นไป โครงการอนุรักษ์ทรัพยากรพันธุกรรมพืชดังกล่าวนี้มีวัตถุประสงค์เพื่ออนุรักษ์พืชพื้นเมืองที่มีความสำคัญทางเศรษฐกิจและกำลังจะสูญพันธุ์ โดยการจัดตั้ง Genebank สำหรับใช้เป็นฐานข้อมูลและแหล่งวัสดุทางพันธุกรรมเพื่อการปรับปรุงพืช และเพื่อเสริมสร้างความพึ่งตนเองได้ในด้านเทคโนโลยีการปรับปรุงพืช อันจะเป็นประโยชน์ต่อเกษตรกรของประเทศ กลุ่มพืชในโครงการนี้ในระยะเริ่มแรก ได้แก่ ข้าว ถั่ว พืชไร่ ไม้ผล ผัก ไม้ประดับ และกล้วยไม้ ไม้ยืนต้นที่มีความสำคัญทางเศรษฐกิจ พืชสมุนไพร และอื่น ๆ โดยจะอนุรักษ์ไว้ทั้งในรูปเมล็ดและเนื้อเยื่อ และจะทำการศึกษาค้นคว้าในระดับชีววิทยาโมเลกุล พร้อมกับรวบรวมข้อมูลไว้ในระบบคอมพิวเตอร์ อีกตัวอย่างของพระราชกรณียกิจที่แสดงถึงพระอริยภาพอันเป็นเลิศในการนำวิชาการทางวิทยาศาสตร์ชีวภาพมาใช้ประโยชน์ ได้แก่ การผลิตเชื้อเพลิงเขียวและปุ๋ยอินทรีย์ในโครงการส่วนพระองค์สวนจิตรลดา สำหรับการผลิตเชื้อเพลิงเขียวนั้น ทรงใช้ของเหลือทิ้งทางการเกษตรและวัชพืช เช่น ผักตบชวา เป็นวัตถุดิบ โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อเป็นแนวทางบรรเทาปัญหาการขาดแคลนเชื้อเพลิง ลดการใช้น้ำมันเชื้อเพลิง และสร้างสิ่งทดแทนฟืนและถ่าน อันจะช่วยลดการทำลายป่า ส่วนการผลิตปุ๋ยอินทรีย์ ทรงใช้ของเหลือทิ้งทางการเกษตร วัชพืช และน้ำเสียจากการกลั่นแอลกอฮอล์ เป็นวัตถุดิบ โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อหาชนิดของจุลินทรีย์และไส้เดือนที่มีประสิทธิภาพสูงสุดในการย่อยสลายของเหลือทิ้งทางการเกษตร พร้อมกับหาวิธีการที่เหมาะสม ในการใช้ การเลี้ยง และการขยายจำนวนจุลินทรีย์และไส้เดือน ด้วยพระปรีชาสามารถ และพระอัจฉริยภาพในพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวด้านวิทยาศาสตร์ชีวภาพ ตามพระราชกรณียกิจและแนวพระราชดำริดังกล่าว สภามหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ในการประชุมครั้งที่ 7/2542 เมื่อวันที่ 19 กรกฎาคม พ.ศ. 2542 จึงเห็นสมควรขอพระราชทานพระบรมราชวโรกาสทูลเกล้าฯ ถวายปริญญาวิทยาศาสตรดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์ สาขาวิชาวิทยาศาสตร์ชีวภาพ แด่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เพื่อเป็นราชสดุดีเฉลิมพระเกียรติให้เป็นที่ประจักษ์โดยทั่วกัน และเป็นสิริมงคลแก่มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์และวงวิชาการวิทยาศาสตร์ชีวภาพสืบไป

| สรรพศิลปศาสตราธิราช | สาขาวิทยาศาสตร์ชีวภาพ |