ผักและผลไม้สดจากโครงการหลวงและโครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริมีมากมายหลายชนิดผลิตผลเหล่านี้บางส่วนได้ถูกนำมาแปรรูปเพื่อเพิ่มมูลค่าและเป็นการประกันรายได้ให้กับเกษตรกร การแปรรูปผักและผลไม้จะทำเป็น ๒ ระดับ คือ ระดับครัวเรือนและระดับอุตสาหกรรม โดยโครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำรินั้นมีการส่งเสริมอุตสาหกรรมเกษตรในระดับครัวเรือน  เช่นที่โครงการพัฒนาลุ่มน้ำคลองบึงคามพระราชดำริ จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ ได้มีการส่งเสริมให้มีการผลิตผลิตภัณฑ์จากผลสับปะรดที่ไม่ใช้แล้ว เช่น การผลิตน้ำสับปะรด สับปะรดกวนและน้ำส้มสายชู ส่วนโครงการส่วนพระองค์สวนจิตรลดาและโรงงานหลวงอาหารสำเร็จรูปหรือในปัจจุบัน คือ บริษัทดอยคำอาหารสำเร็จรูป จะดำเนินการผลิตในระดับอุตสาหกรรม ผลิตภัณฑ์จากผักและผลไม้ที่ผลิตโดยบริษัทดอยคำอาหารสำเร็จรูปและโครงการส่วนพระองค์สวนจิตรลดาทำการผลิต สามารถแบ่งได้เป็นประเภทใหญ่ ๆ ดังต่อไปนี้ ผักและผลไม้บรรจุกระป๋อง บริษัทดอยคำอาหารสำเร็จรูป เป็นผู้แปรรูปผักและผลไม้กระป๋องในระดับอุตสาหกรรม โดยใช้ผลผลิตในภาคเหนือและภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ตัวอย่างผลิตภัณฑ์ได้แก่ ได้แก่ เห็ดแชมปิญองในน้ำเกลือถั่วแดงหลวงในน้ำเกลือ ข้าวโพดเม็ด ข้าวโพดครีมท้อลอยแก้ว สตรอเบอรี่ลอยแก้ว ลิ้นจี่ลอยแก้ว สาลี่ลอยแก้ว เงาะลอยแก้ว ลำไยในน้ำเชื่อม และเงาะในน้ำเชื่อมสอดไส้สับปะรด ผลิตภัณฑ์ที่เป็นที่นิยมในอุตสาหกรรมได้แก่ มะเขือเทศเข้มข้น ซึ่งโรงงานผลิตอาหารสามารถนำไปใช้เป็นวัตถุดิบในการผลิตซ้อสสำหรับการผลิตปลากระป๋อง หรือซ้อสสปาเก็ตตี้ได้ ผลิตภัณฑ์ที่อยู่ระหว่างการพัฒนาเพื่อทำเป็นอาหารกระป๋อง ได้แก่ ลูกท้อกระป๋อง แมคคาเดเมียนัทและมันฝรั่ง พืชเกษตรเหล่านี้อยู่ระหว่างการศึกษาทดลองของโครงการเกษตรที่สูง ส่วนโครงการพัฒนาตามพระราชดำริในภาคตะวันออกเฉียงเหนือนั้น ได้มีการส่งเสริมการปลูกลำใย ลิ้นจี่ มะม่วง หน่อไม้ไผ่ตง หากประสบความสำเร็จก็จะทำให้สามารถผลิตผลไม้กระป๋องได้เพิ่มขึ้นในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ เครื่องดื่มจากผักและผลไม้ โครงการน้ำผลไม้นั้นเป็นหนึ่งในหลายโครงการที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมีพระราชดำริให้ทดลองเป็นตัวอย่าง โดยมีวัตถุประสงค์ในการช่วยเหลือเกษตรกร ชาวสวนผลไม้ และชาวไร่อ้อย ให้สามารถจำหน่ายผลผลิตทางการเกษตรได้ราคาดี และมีอำนาจต่อรองในตลาดได้สูงขึ้น นอกจากนี้การวิจัยด้านการผลิตน้ำผลไม้ซึ่งอุดมด้วยคุณค่าทางโภชนาการ และสามารถเก็บรักษาได้ยาวนานเท่ากับเป็นการส่งเสริมให้ประชาชนหันมานิยมดื่มน้ำผลไม้เพื่อสุขภาพมากขึ้น เครื่องดื่มจากผักและผลไม้ปัจจุบันมีการผลิตจากโครงการส่วนพระองค์สวนจิตรลดาและผลิตจากบริษัทดอยคำอาหารสำเร็จรูป โครงการผลิตเครื่องดื่มจากผักและผลไม้ของโครงการส่วนพระองค์สวนจิตรลดา เริ่มขึ้นในปี พ.ศ.  ๒๕๒๗ โดยใช้เครื่องพาสเจอร์ไรซ์เก่าจากศูนย์รวมนมสวนจิตรลดาได้เลิกที่ใช้งานมาประมาณ ๑๐ ปีแล้ว แต่ยังมีสภาพการใช้งานดี ในขั้นแรกได้ทดลองผลิตน้ำส้ม น้ำอ้อย และน้ำกระเจี๊ยบ ออกจำหน่ายให้กับประชาชนดื่ม ปรากฎว่าได้รับความนิยมมาก โครงการส่วนพระองค์สวนจิตรลดาได้ร่วมมือกับกรมส่งเสริมสหกรณ์ กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ จัดตั้งสหกรณ์อ้อยลาดบัวหลวง ขึ้นที่ตำบลหลักชัย อำเภอบัวหลวง จังหวัดพระนครศรีอยุธยา และสร้างโรงงานน้ำอ้อยคั้นพาสเจอไรซ์ ผลิตน้ำอ้อยพาสเจอไรซ์ ออกจำหน่ายในท้องตลาด ซึ่งสามารถให้ผลตอบแทนแก่สมาชิกได้เป็นอย่างดี ในปี พ.ศ. ๒๕๓๓ ได้มีการจัดตั้งโรงน้ำผลไม้พาสเจอร์ไรซ์สวนจิตรลดา ทำการผลิตน้ำผลไม้บรรจุขวดพลาสติกขนาด ๐.๕ และ ๑ ลิตร เครื่องดื่มที่ผลิตได้แก่ น้ำมะม่วง น้ำขิง น้ำเก๊กฮวย น้ำอ้อย น้ำมะตูม น้ำสับปะรด น้ำกระเจี๊ยบ น้ำมะนาว น้ำลำไย น้ำใบเตย น้ำแห้ว น้ำตะไคร้ และน้ำส้ม ซึ่งสะอาดและรสชาติดี โดยสามารถเก็บได้ ๗-๑๐ วัน ที่อุณหภูมิไม่เกิน ๘ องศาเซลเซียส และผลิตน้ำผลไม้เข้มข้น ได้แก่ น้ำมะม่วงบรรจุภาชนะแก้ว ขนาด ๗๕๐ มิลลิลิตร ต่อมาได้ขยายการผลิตน้ำผลไม้บรรจุกระป๋องสวนจิตรลดา ได้เปิดดำเนินการผลิตเมื่อ ๑๔ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๓๕ โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาความเป็นไปได้ในการตั้งโรงงานขนาดเล็ก ต้นทุนการผลิตการตลาด ที่จะผลิตน้ำผลไม้บรรจุกระป๋อง และมีเป้าหมายที่จะผลิตน้ำผลไม้ที่มีคุณภาพดีทางด้านสี กลิ่นรส และอายุการเก็บรักษาโดยไม่ใช้วัตถุกันเสีย ทั้งนี้เพื่อเป็นต้นแบบแก่เกษตรกรผู้สนใจในการผลิตน้ำผลไม้บรรจุกระป๋อง น้ำผลไม้บรรจุกระป๋องของโครงการส่วนพระองค์สวนจิตรลดามีหลายชนิด เช่น น้ำมะม่วง น้ำส้ม น้ำตะไคร้ น้ำสับปะรด น้ำเห็ดหลินจือผสมน้ำผึ้ง  และน้ำมะนาวผสมน้ำผึ้ง เป็นต้น คุณรสริน สมิตะพินทุ รองผู้อำนวยการฝ่ายบริหารโครงการส่วนพระองค์ สวนจิตรลดา ซึ่งได้รรับใช้เบื้องพระยุคลบาทมากว่า ๒๐ ปี ได้ให้สัมภาษณ์นิตยสารผู้หญิง ฉบับเดือนมิถุนายน พ.ศ. ๒๕๒๙  ถึงโครงการส่วนพระองค์นี้ว่า "การทำกำไรไม่ใช่นโยบายของเรา แต่ทุกโครงการจะต้องเลี้ยงตัวเองได้ การทำแบบที่เราทำที่นี่ แน่ใจแล้วว่าราษฎรจะต้องมีกำไรแน่ ๆ พระองค์อยากให้มีสหกรณ์เล็ก ๆ เหล่านี้กระจายไปและเติบโตเหมือนสหกรณ์หนองโพ จังหวัดราชบุรีซึ่งเกือบ ๓๐ ปี แล้วทึ่เติบโตแข็งแรงจากการที่เขาทำโรงนมมา อยากให้มีสหกรณ์แบบนี้หลาย ๆ สหกรณ์ทั้งความเจริญในหมู่บ้านเอง แล้วก็พลานามัยของเด็ก ๆ ก็จะได้ด้วย" สำหรับน้ำผลไม้ตราดอยคำ ซึ่งผลิตโดยบริษัทดอยคำอาหารสำเร็จรูป จะใช้ผลผลิตจากเกษตรกรในภาคเหนือและภาคตะวันออกเฉียงเหนือจึงเป็นน้ำผลไม้ชนิดที่แตกต่างออกไปจากน้ำผลไม้ที่ผลิตโดยโครงการส่วนพระองค์สวนจิตรลดา น้ำผลไม้ตราดอยคำสามารถแบ่งได้เป็น น้ำผลไม้เข้มข้น ได้แก่ น้ำสตรอเบอรี่ น้ำมะเขือเทศ น้ำเสาวรส น้ำกระเจี๊ยบ น้ำเก๊กฮวยและน้ำบ๊วย น้ำผลไม้พร้อมดื่ม  ได้แก่ น้ำฝรั่ง น้ำลิ้นจี่ น้ำกระเจี๊ยบและน้ำพลัม ผักและผลไม้แช่อิ่ม และอบแห้ง การถนอมรักษาผลิตภัณฑ์จากผักและผลไม้ที่นิยมอีกวิธีหนึ่ง ได้แก่ การอบแห้ง หรือการแช่อิ่ม แช่น้ำผึ้ง ซึ่งอาจจะทำควบคู่ไปกับการอบแห้งได้ เช่น ท้อแช่น้ำผึ้ง ท้อสุกแช่อิ่ม พลัมแช่อิ่ม ลิ้นจี่แช่อิ่มอบแห้ง สาลี่แช่อิ่มอบแห้ง มะละกอแช่อิ่มแห้ง (มะละกอแก้ว) ซึ่งผลิตที่โรงงานหลวงภาคตะวันออกเฉียงเหนือ เมื่อกลางปี พ.ศ. ๒๕๒๘ โครงการส่วนพระองค์สวนจิตรลดา ได้รับพระราชทานเครื่องอบผลไม้จากสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ เพื่อมาใช้ในราชการระยะแรกได้ผลิตกระเทียมอบแห้งออก ต่อมาได้ทดลองอบผลไม้อื่น ๆ เช่น กระเจี๊ยบเสวย ซึ่งเป็นผลผลิตจากสวนปทุมฯ โครงการส่วนพระองค์สวนจิตรลดา ได้เริ่มโครงการวิจัยและพัฒนาผลไม้อบแห้งในช่วงปี พ.ศ. ๒๕๓๕ ถึง พ.ศ. ๒๕๓๗ เพื่อหาวิธีการแปรรูปผลไม้ให้เป็นผลิตภัณฑ์ที่สามารถเก็บได้นานขึ้น ศึกษาหาอายุการเก็บผลไม้อบแห้งแต่ละชนิด เพื่อช่วยเหลือเกษตรกรในการเก็บรักษาผลผลิต และเพื่อเผยแพร่ความรู้ในการทำผลไม้อบแห้งแก่ผู้สนใจ เพื่อทำเป็นอาชีพเสริม โดยผลไม้อบแห้งที่ได้ทดลองวิจัยมีดังนี้ คือ ลำไยอบแห้ง มะยมอบแห้ง สับปะรดอบแห้ง มะเขือเทศอบแห้ง มะม่วงอบแห้ง มะขามอบแห้ง แห้วอบแห้ง มะเฟืองอบแห้ง ตะลิงปลิงอบแห้ง มะพร้าวอ่อนอบแห้ง และมะละกออบแห้ง ในปี พ.ศ. ๒๕๓๘ ภาควิชาฟิสิกส์ คณะวิทยาศาสตร์มหาวิทยาลัยศิลปากร ร่วมกับสถาบันวิศวกรรมเกษตรสำหรับเมืองร้อนและกึ่งเมืองร้อนแห่งมหาวิทยาลัยโฮเฮนไฮม์ และภาคเอกชนสถาบันไอเซลเลน และบริษัทเกวุสมูลเลอร์ ประเทศเยอรมนี น้อมเกล้าฯ ถวายเครื่องอบแห้งพลังแสงอาทิตย์ซึ่งสามารถอบผลิตผลทางการเกษตรต่าง ๆ เช่น เมล็ดธัญญพืช เมล็ดถั่ว ผักและผลไม้ พืชสมุนไพร ผลิตภัณฑ์เนื้อ และผลิตภัณฑ์ประมง เพื่อผลิตภัณฑ์อบแห้งของโครงการส่วนพระองค์ฯ ซึ่งเครื่องอบแห้งพลังงานแสงอาทิตย์สามารถเป็นเครื่องต้นแบบให้เกษตรกรที่ทำอุตสาหกรรมกล้วยตากอบแห้ง ได้นำไปเป็นต้นแบบในการผลิตได้ สำหรับผลิตภัณฑ์อบแห้งตราดอยคำนั้น ได้แก่ เห็ดหอมแห้ง ผักแห้งอนามัย ต้นหอมอบแห้ง กระเทียมต้นอบแห้ง สตรอเบอรี่อบแห้ง และดอกเก๊กฮวยแห้ง ผลิตภัณฑ์อื่น ๆ จากผักและผลไม้ สำหรับผลิตภัณฑ์อื่น ๆ จากผักและผลไม้ที่มีการผลิตในปัจจุบัน ได้แก่ ผลิตภัณฑ์แยม เช่น แยมสตรอเบอรี่ แยมพลัม แยมสาลี่ แยมท้อ  แยมฝรั่ง ผลิตภัณฑ์ผักและผลไม้ดอง ได้แก่ บ๊วยดอง ผักดอง ปรุงรส ผักกาดดอง และผลิตภัณฑ์น้ำผึ้งบรรจุขวด และหลอด เช่น น้ำผึ้งลิ้นจี่ และน้ำผึ้งลำไย นอกจากนี้ยังมีงานวิจัยที่จะทำให้สินค้าผักและผลไม้ในโครงการต่าง ๆ มีคุณภาพและสามารถแปรรูปไปเป็นผลิตภัณฑ์ได้หลากหลายตรงตามความต้องการของตลาด เพื่อจะได้มีประโยชน์ในการขายไม่ว่าจะเป็นภายในประเทศหรือต่างประเทศ ยกตัวอย่าง เช่น  ได้มีการทดลองผลิตสตรอเบอรี่แช่แข็ง การแปรรูปเสาวรสหรือแพสชั่นฟรุ้ต เป็นผลิตภัณฑ์น้ำเสาวรสบรรจุกระป๋องหรือใส่ขวดและแช่แข็ง เป็นต้น

โครงการส่วนพระองค์สวนจิตรลดา|โรงงานอาหารสำเร็จรูป|โครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริ
อุตสาหกรรมเกษตรอันเนื่องมาจาก พระปรีชาญาณในพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว

| สรรพศิลปศาสตราธิราช | สาขาอุตสาหกรรมเกษตร |