ความเป็นมา
โครงการหลวงเป็นโครงการส่วนพระองค์ ของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าฯ ตั้งขึ้นเมื่อ พ.ศ. ๒๕๑๒ ดังมีพระราชกระแสเกี่ยวกับโครงการหลวงในครั้งกระนั้นไว้ว่า
"เรื่องที่จะช่วยชาวเขาและโครงการชาวเขานั้นมีประโยชน์โดยตรงกับชาวเขาเพื่อส่งเสริมและสนับสนุนให้ชาวเขามีความเป็นอยู่ดีขึ้น สามารถเพาะปลูกสิ่งที่เป็นประโยชน์และเป็นรายได้กับเขาเอง จุดประสงค์อย่างหนึ่งคือมนุษยธรรม หมายถึงให้ผู้อยู่ในถิ่นทุรกันดารสามารถมีความรู้พยุงตัวให้มีความเจริญได้ อีกอย่างหนึ่งเป็นเรื่องช่วยในทางที่ทุกคนเห็นว่า ควรจะช่วยเพราะเป็นปัญหาใหญ่คือปัญหาเรื่องยาเสพติด ถ้าช่วยชาวเขาปลูกพืชที่เป็นประโยชน์บ้างเขาจะเลิกปลูกยาเสพติด คือ ฝิ่น ทำให้นโยบายการระงับการปราบปรามการสูบฝิ่นและค้าฝิ่นได้ผลดี อันเป็นผลอย่างหนึ่ง"
"อีกอย่างคือชาวเขาตามที่รู้เป็นผู้ทำการเพาะปลูกโดยวิธีที่จะทำให้บ้านเมืองของเราสู่หายนะได้ ที่ถางป่าและปลูกโดยวิธีไม่ถูกต้อง ถ้าพวกเราทุกคนไปช่วยเขาก็เท่ากับช่วยบ้านเมืองให้มีความดี อยู่ดีกินดีและปลอดภัยได้อีกทั่วประเทศ ถ้าสามารถทำโครงการนี้สำเร็จให้ชาวเขาอยู่เป็นหลักแหล่ง และสนับสนุนนโยบายจะรักษาป่า รักษาป่าให้เป็นประโยชน์ต่อไปและยั่งยืนมาก"
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าพระราชทานพระราชดำริและพระราชทรัพย์ส่วนพระองค์ให้ดำเนินงานโครงการหลวง มาตั้งแต่ พ.ศ. ๒๕๑๒ เพื่อพัฒนาเกษตรที่สูง ลดการปลูกพืชเสพติด และอนุรักษ์ป่าต้นน้ำลำธาร โดยมีพระราชประสงค์จะช่วยเหลือราษฎร ชาวไทยภูเขาในท้องถิ่นทุรกันดารให้มีชีวิตความเป็นอยู่ดีขึ้นรัฐบาลร่วมกับส่วนราชการที่เกี่ยวข้องได้ร่วมกันดำเนินงานสนองพระราชประสงค์ เป็นผลดีมาตามลำดับทำให้โครงการหลวง ซึ่งเป็นโครงการส่วนพระองค์ เป็นที่ยอมรับทั้งในประเทศและต่างประเทศ โดยในโครงการหลวงนี้มีหม่อมเจ้าภีศเดช รัชนี เป็นผู้รับสนองพระบรมราชโองการในตำแหน่ง ผู้อำนวยการโครงการหลวง
เดือนมกราคม ๒๕๓๕ ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานพระราชดำริเปลี่ยนแปลงสถานภาพโครงการหลวง โดยให้โครงการหลวงจดทะเบียนเป็นมูลนิธิ เพื่อจะได้เป็นองค์กรนิติบุคคล มีกฎหมายรองรับ
และดำเนินงานด้วยความมั่นคงเป็นปึกแผ่นสืบไป โดยทางเป็นนายกกิติมศักดิ์ และทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานทรัพย์สินเริ่มแรกของมูลนิธิเป็นเงินสด ๕๐๐,๐๐๐.๐๐ บาท ซึ่งคณะกรรมการมูลนิธิโครงการหลวง ได้ยื่นจดทะเบียน