"เอดส์"...มาจากไหน

นิตยสาร TIME ฉบับกลางเดือนกุมภาพันธ์ 1998 คอลัมน์ MEDICINE เริ่มต้นไว้อย่างชวนติดตามว่า...

ปี 1959 สถานที่ : แอฟริกากลาง เมืองลีโอโพลด์วิลล์ซึ่งบัดนี้กลายเป็นกรุงกินชาซาไม่นานก่อนเกิดจลาจลเรียกร้องเสรีภาพในคองโกของเบลเยี่ยม*

ชายหนุ่มท่าทางสุขภาพดีคนหนึ่งเดินเข้าไปโรงพยาลบริจาคเลือดเพื่อใช้วิจัยโรคที่เกิดกับเลือด แล้วก็เดินออกจากโรงพยาบาลไปโดยไม่เคยทราบผลการตรวจเลือด แพทย์ วิเคราะห์ตัวอย่างเลือด และแช่แข็งแบบ "ขังลืม" มันไว้ในหลอดทดลอง เหตุการณ์ผ่านไปถึง 25 ปี จนกลางศตวรรษ 1980 นักวิจัยที่ศึกษาเกี่ยวกับการแพร่ระบาดของเชื้อเอดส์ได้นำตัวอย่างเลือดนั้นมาตรวจ และพบว่าเชื้อเอชไอวีไวรัสที่เป็นสาเหตุของเอดส์อยู่ด้วย

มันไม่ใช่แค่เชื้อเอชไอวีธรรมดา ตัวอย่างเลือดจากกรุงลีโอโพลด์วิลล์มีเชื้อไวรัสเอดส์เก่าแก่ที่สุดเท่าที่ปรากฏและอาจช่วยไขปริศนาเรื่องที่มาและการก่อเกิดของเชื้อร้ายนี้...เมื่อไรกันแน่ที่มันกระโดดจากลิงสู่คน?

นิตยสาร TIME อ้างรายงานที่ตีพิมพ์ในนิตยสาร Nature กรณีที่ด็อกเตอร์เดวิดโฮ ผู้อำนวยการศูนย์วิจัยเอดส์ กรุงนิวยอร์ก กล่าวถึงผลการวิเคราะห์เชื้อไวรัสเอดส์ ว่าจุดเริ่มต้นของมันน่าจะย้อนหลังไปจากนั้นไม้น้อยกว่า 1 ทศวรรษ หมายถึงว่า เอดส์เริ่มแพร่สู่มนุษย์ครั้งแรกเมื่อต้นศตวรรษ 1950 หรือไม่ก็ปลายทศวรรษ 1940

การพบบรรพบุรุษของเชื้อเอชไอวีครั้งนี้บอกอะไร ๆ แก่นักวิจัยผู้กำลังรบรากับ เอดส์มากทีเดียว เพราะในระยะเวลา 15 ปีมานี้ นักวิทยาศาสตร์สามารถรวบรวมเชื้อไวรัสเอดส์ได้อย่างน้อย 10 สายพันธุ์ย่อย แต่พวกเขาไม่สามารถอธิบายอย่างชัดเจนถึงความ แปรผัน หรืออาจกล่าวว่า ยังไม่มีใครรู้ลำดับความสัมพันธ์ของเอดส์สายพันธุ์ย่อยต่าง ๆ นับจากที่มันกระโดดจากลิงสู่คน พอมีการศึกษาถึงการผ่าเหล่าในยีนของเอชไอวี "ลีโอโพลด์วิลล์" โดยละเอียดและเข้มข้น จึงรู้ความเป็นไปของ "เหตุการณ์" ซึ่งนำพาโชคร้ายมาสู่มนุษยชาติ

จากการวิจัย DNA เชื้อไวรัสจากหนุ่มนิรนามปี 1959 เปรียบเทียบกับตัวอย่างเชื้อจากทศวรรษ 1980 และ 1990 ดร.โฮสามารถจัดลำดับเครือญาติของเอชไอวีโดยที่เจ้า "ลีโอ โพลด์วิลล์" เป็น "ชุมทาง" หรือลำดับต้น ๆ ของสายตระกูล ก่อนแตกแขนงออกเป็นสามสายพันธุ์ย่อย เจ้าเชื้ออายุ 39 ปีมีส่วนคล้ายอย่างเด่นชัดกับสายพันธุ์ย่อยอีกเจ็ดชนิด และ เชื้อทั้ง 10 ชนิดย่อยดังกล่าวสามารถศึกษาย้อนกลับไปหาต้นตออันหนึ่งอันเดียวกันหรือกลุ่มของต้นตอที่มีความสัมพันธ์กันอย่างใกล้ชิด ทฤษฎีหนึ่งเกี่ยวกับเอดส์ก็คือ มันเริ่มติดต่อมาจากลิงในป่าแอฟริกาแพร่ระบาดในหมู่คนในถิ่นทุรกันดาร ติดต่อมาถึงคนเมืองและมวลชนจำนวนมหาศาลในที่สุด

หัวข้อความสนใจที่นักวิทยาศาสตร์เน้นมากเรื่องหนึ่งคือ เชื้อเอชไอวีที่แพร่ไปอย่างรวดเร็วสามารถปรับตัวเข้ากับสภาพแวดล้อมของมันจนทำให้ยากแก่การคิดค้นวัคซีนที่มีผลต่อเชื้อร้ายได้อย่างไร ไม่มีใครรู้ว่าเชื้อร้ายเอชไอวีจะเพิ่มจำนวนเป็นกี่ชนิดในอีก 40 ปี ข้างหน้า แต่ยังดีอยู่บ้างที่เรารู้ว่าทุก ๆ ตัว (ร้าย) ที่จะอุบัติก็คือตัวใดตัวหนึ่งที่เห็นกันในวันนี้นั่นเอง

ลักษณะการติดเชื้อที่แขน

โดย วิวัฒน์ พันธวุฒิยานนท์ สารคดี ฉบับที่ 157 ปีที่ 14 หน้า 30 มี.ค. 2541