การรวบรวม อนุรักษ์ และใช้ประโยชน์พืชสวนที่อยู่รอดในพื้นที่น้ำท่วม พ.ศ.2538 ในประเทศไทย

กวิศร์ วานิชกุล 1 ยิ่งยง ไพสุขศานติวัฒนา 1 จุลภาค คุ้นวงศ์ 1
พูนทรัพย์ สืบมา 1 และวันชาติ นิติพันธ์ 1

สไลด์ 1 รูป
การมีส่วนร่วมของมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ต่อการป้องกันและแก้ไขปัญหาอุทกภัย ในปี พ.ศ. 2538

นอกจากการจัดคณะนักวิจัยออกสำรวจสภาพความเสียหาย เพื่อหาแนวทางให้ความช่วยเหลือเบื้องต้น และการแก้ไขปัญหาในระยะยาวแล้ว มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ยังได้จัดให้มีการดำเนินงานวิจัย หลายโครงการที่มีผลโดยตรง ในการช่วยเหลือเกษตรกรผู้ประสบภัยจากน้ำท่วม สำหรับโครงการวิจัยในด้านพืชสวน โดยเฉพาะเรื่องของไม้ผลนั้น มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ โดย สถาบันวิจัยและพัฒนาแห่งมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ได้ดำเนินการอย่างเร่งด่วน เพื่อช่วยเหลือเกษตร ในการป้องกันและแก้ปัญหาอุทกภัยในอนาคต โดยจัดให้มีการทำงานวิจัยเร่งด่วนตามข้อเรียกร้อง ที่ได้รับ 2 ประการคือ

จะรักษาต้นไม้ผลที่สูญเสียจากภัยน้ำท่วมได้อย่างไร ?
จะช่วยเหลือให้เกษตรกรได้ปลูกไม้ผลบนพื้นที่น้ำท่วมซ้ำซากต่อไปได้อย่างไร ?

โครงการวิจัยนี้ได้ดำเนินการโดยมุ่งที่จะให้ได้ผลงานวิจัยตอบสนองต่อข้อเรียกร้อง 2 ประการดังกล่าวแล้ว โดยได้ให้ชื่อโครงการว่า การรวบรวม อนุรักษ์ และประเมินศักยภาพพืชสวนที่อยู่รอดในพื้นที่น้ำท่วม พ.ศ.2538 ในประเทศไทย ได้เริ่มดำเนินการตั้งแต่เดือนมกราคม พ.ศ.2539 จนกระทั่งถึงเดือนกันยายน พ.ศ.2539 โดยได้ตั้งเป้าหมายประโยชน์ ที่จะได้รับไว้ดังที่แสดงในตารางที่ 1

ตารางที่ 1 ผลที่เกิดจากอุทกภัยปี 2538 และประโยชน์ที่จะได้จากงานวิจัยของมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์

ผลที่เกิดจากอุทกภัย	ประโยชน์ที่จะได้จากงานวิจัย
พันธุ์พืชสวนในเขตอุทกภัยโดยเฉพาะไม้ผลที่เป็นชนิด และพันธุ์ที่หายากที่ได้จากการคัดเลือกและพัฒนา โดยภูมิปัญญาของชาวบ้านในท้องถิ่นต้องล้มตายลง เกือบทั้งหมด เช่น ทุเรียนพันธุ์ต่าง ๆ ในสวนย่านจังหวัดนนทบุรี เป็นต้น	จะรวบรวมและนำพันธุ์จากต้นที่รอดอยู่ได้มาเก็บรักษาไว้ เพื่อ ขยายพันธุ์คืนให้ผู้ปลูกเดิม เป็นแหล่งรวมพันธุ์หายากไว้ใช้ประโยชน์ในอนาคต เช่น ใช้เป็นพ่อ-แม่พันธุ์ผสมพันธุ์ดี ใช้ประโยชน์ทางเภสัช ฯลฯ
ไม้ผลพันธุ์การค้า เช่น มะม่วง ที่ปลูกจากกิ่งทาบบน ต้นตอมะม่วงแก้วตายทั้งหมด ในขณะที่มะม่วงพื้นบ้าน จากต้นเพาะเมล็ดอยู่รอดได้บางส่วน	เก็บรวบรวมพันธุ์จากต้นที่อยู่รอด นำมาทดสอบความสามารถ ในการทนน้ำท่วม แล้วคัดเลือกพันธุ์ที่ดีที่สุดกลับมาใช้เป็นต้นตอ แทนมะม่วงแก้ว เพื่อนำไปปลูกในพื้นที่น้ำท่วมได้อีก
ไม้ผลหลายชนิดทนต่อน้ำท่วมได้โดยธรรมชาติ เช่น ชมพู่ มะกอกน้ำ มะดัน ชำมะเลียง มะปราง มะขามเทศ ฯลฯ	คัดหาพันธุ์ดีที่ปลูกเป็นการค้าได้จากไม้ผลเหล่านี้ เช่น มะกอกน้ำผลใหญ่ ชมพู่พันธุ์ดี มะขามเทศ ฝักใหญ่ มะปรางไข่ไก่ มะดันผลใหญ่ ฯลฯ เพื่อปลูกทดแทนไม้ผลพันธุ์การค้าที่ไม่ทนต่อน้ำท่วม

เนื่องจากข้อจำกัดในเรื่องของระยะเวลาในการดำเนินงานและงบประมาณ ดังนั้นจึงได้กำหนดขอบเขตพื้นที่ การดำเนินงานวิจัยไว้ดังนี้

ขอบเขตพื้นที่การสำรวจและรวบรวมพันธุ์พืช

สำรวจในพื้นที่อุทกภัย พ.ศ.2538 โดยเฉพาะในเขตที่ราบลุ่มภาคกลาง 8 จังหวัด คือ นนทบุรี ปทุมธานี พระนครศรีอยุธยา สุพรรณบุรี นครปฐม อ่างทอง สิงห์บุรี ชัยนาท

ระดับความทนทานต่อน้ำท่วมขังของไม้ผลชนิดต่าง ๆ

ผลจากการรวบรวมและวิเคราะห์ข้อมูลระดับความทนทานต่อน้ำท่วมขังของไม้ผลชนิดต่าง ๆ อาจจำแนกได้เป็น 3 กลุ่ม ดังนี้

ไม่ทนต่อน้ำท่วมขัง มักเป็นไม้ผลการค้าที่ปลูกด้วยกิ่งตอนหรือกิ่งทาบ โดยเฉพาะต้นที่มีอายุ 1-3 ปี จะอ่อนแอมาก ตัวอย่างเช่น ทุเรียน กล้วย มะละกอ ขนุน กระท้อน ฝรั่ง ละมุด ส้ม มะนาว น้อยหน่า มะม่วง มะพร้าว เป็นต้น
ทนทานต่อน้ำท่วมขังปานกลาง ทนทานต่อน้ำท่วมขังได้เกินกว่า 1 สัปดาห์ แม้จะแสดงอาการเสียหายบ้างแต่จะฟื้นคืนได้เมื่อน้ำลด ตัวอย่างเช่น มะขาม พุทรา มะไฟ มะหวด ทุเรียนเทศ เป็นต้น
ทนทานต่อน้ำท่วมขังมาก มีความเสียหายเพียงเล็กน้อย ได้แก่ มะกอกน้ำ มะขามเทศ มะยม ชมพู่ มะดัน มะปราง เป็นต้น

พบว่ามีไม้ผลในกลุ่มที่ 1 บางต้นที่ได้จากการเพาะเมล็ดและมีอายุมากกว่า 5 ปี อยู่รอดโดยไม่มีอาการเสียหายจากน้ำท่วม ตัวอย่างเช่น มะม่วง กระท้อน มะพร้าว ฝรั่ง ละมุด นับเป็นปรากฎการณ์ที่น่าสนใจมาก

ผลการสำรวจรวบรวมพันธุ์พืช

รายละเอียดพันธุ์พืชและคุณสมบัติต่าง ๆ ที่รวบรวมได้จากงานวิจัยนี้ได้แสดงไว้ในตารางที่ 2 3 และ 4

ตารางที่ 2 พันธุ์พืชหายากที่อยู่รอดได้เนื่องจากได้รับการป้องกันไม่ให้น้ำท่วม
ชนิดพืช	รายชื่อพันธุ์	รวบรวมได้จาก
ทุเรียน	เม็ดในยายปราง ลวง กำปั่น ทองย้อยฉัตร กบตาขำ กบแม่เฒ่า ชมพูศรี ย่ำมะหวาด กบหน้าศาล ชายมะไฟ ขุนนนท์ จอกลอย อีหนัก สาวน้อย ทับทิม สาวชม กบไว กบพวง ลวงทอง กบสุวรรณ กบชายน้ำ กบตามาก กบบายศรี สาวน้อยเรือนงาม กระดุมสีทอง กำปั่นตาแพ นมสด ปิ่นทอง ทองหยิบ ทูนถวาย กบมังกร ทองใหม่ ทองแดง กำปั่นบางสีทอง แดงสาวน้อย กะเทย กบซ่อนกลิ่น กระเทยเหลือง ฉัตรทอง ชะนีก้านยาว นกยิบ	จังหวัดนนทบุรี
กระท้อน	ทองหยิบ ทับทิม ปุยฝ้าย เทพรส นิ่มนวล ขันทอง อีล่า โตกทอง เม็ดในไหว คานหาม	จังหวัดนนทบุรี
มะไฟ	ตาป่วน เหรียญทอง เม็ดในตาป่วน	จังหวัดนนทบุรี
มะพลับ		จังหวัดสุพรรณบุรี
กล้วย	กล้วยน้ำว้าดำ กล้วยน้ำไท กล้วยนาค	จังหวัดนนทบุรี

ตารางที่ 3 พันธุ์พืชที่ทนต่อน้ำท่วม
ชนิดพืช	รายชื่อพันธุ์	รวบรวมได้จาก
มะกอกน้ำ	ผลใหญ่บางปลาม้า ผลใหญ่องครักษ์	จังหวัดสุพรรณบุรี จังหวัดนครนายก
ชมพู่	กะหลาป๋า สีชาด สีนาก แก้มแหม่ม ปากนกแก้ว เขียวน้ำดอกไม้ งาช้าง	จังหวัดนนทบุรี จังหวัดพระนครศรีอยุธยา จังหวัด กทม.
มะดัน	ผลใหญ่	จังหวัดพระนครศรีอยุธยา
ชำมะเลียง	-	จังหวัดพระนครศรีอยุธยา
มะปราง	มะปรางไข่ไก่ ท่าอิฐ มะยงชิด	จังหวัดนนทบุรี
มะขามเทศ	-	จังหวัดสุพรรณบุรี

ตารางที่ 4 พันธุ์มะม่วงที่ทนต่อน้ำท่วม
รายชื่อพันธุ์	รวบรวมได้จาก
อุดร # 1, # 2, # 3 มันแตงกวา, พิมเสนเปรี้ยว, ทุเรียน น้ำตาลจีน แก้มแดง พันธุ์ที่ได้จากการเพาะเมล็ดอีก 22 พันธุ์	จังหวัดนนทบุรี จังหวัดพระนครศรีอยุธยา จังหวัดสุพรรณบุรี

พันธุ์พืชที่รวบรวมมาได้อยู่ที่ไหน ?

พันธุ์พืชทั้งหมดที่รวบรวมมาได้ในโครงการวิจัย สถาบันวิจัยและพัฒนาแห่งมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ จะได้มอบให้อยู่ในการดูแลของ ศูนย์วิจัยและพัฒนาไม้ผลเขตร้อนและเขตกึ่งร้อน ซึ่งตั้งอยู่ที่ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ วิทยาเขตกำแพงแสน อ. กำแพงแสน จ.นครปฐม

จะได้ประโยชน์อะไรจากการเก็บรวบรวมพันธุ์พืชเหล่านี้

สถาบันวิจัยและพัฒนาแห่งมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ มีโครงการที่จะทำประโยชน์จากพันธุ์พืชที่รวบรวมมาได้ หลายประการ เช่น ปลูกรวบรวมให้เป็นแหล่งศึกษาพันธุ์ไม้ผลสำหรับเยาวชน นักวิชาการและประชาชนทั่วไปใช้ประโยชน์เป็น พ่อ-แม่ พันธุ์ในการผสมพันธุ์ไม้ผล ให้ได้พันธุ์ดียิ่งขึ้นศึกษาประโยชน์อื่น ๆ เช่น ทางเภสัชกรรม การปลูกประดับ การพัฒนาเพื่อปลูกเป็นการค้า ฯลฯไม้ผลบางพันธุ์ที่แสดง ลักษณะพิเศษทนต่อน้ำท่วม เช่น มะม่วง กระท้อน จะนำมา วิจัยและคัดเลือก เพื่อนำไปใช้เป็นต้นตอทนน้ำท่วม เผยแพร่สู่เกษตรกร

ในการดำเนินงานวิจัยครั้งนี้คณะนักวิจัยได้รับการสนับสนุนและความร่วมมือเป็นอย่างดีจากท่านผู้มีส่วนเกี่ยวข้องโดยเฉพาะอย่างยิ่ง เกษตรกรในเขตพื้นที่น้ำท่วมทุกท่านที่กรุณาให้ความร่วมมืออนุญาตให้รวบรวมพันธุ์พืช เจ้าหน้าที่ของสำนักงานเกษตรอำเภอและเกษตรจังหวัด ทุกจังหวัดในเขตน้ำท่วม ที่ได้ให้ความอนุเคราะห์ในการออกสำรวจรวบรวมอย่างดียิ่งดังนั้นจึงขอขอบคุณมา ณ โอกาสนี้ด้วย

1 ภาควิชาพืชสวน คณะเกษตร มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์