ผึ้งและผลิตภัณฑ์ของผึ้ง
ผึ้ง เป็นแมลงที่คุ้นเคยกับมนุษย์มากที่สุด กล่าวได้ว่า ผึ้งเป็นสัตว์ชนิดแรก ที่สอนให้มนุษย์รู้จักกับ รสหวานตามธรรมชาติ สิ่งนั้นคือ น้ำผึ้งนั้นเอง
มนุษย์โบราณรู้จักลิ้มรสน้ำผึ้ง มานานนับหมื่นปีมาแล้ว ตามหลักฐานของมนุษย์ก่อนประวัติศาสตร์ประมาณ ๗,๐๐๐ ปี ก่อนคริสตศักราชที่เป็น ภาพวาดบนผนังถ้ำของยุคเมโซลิกธิก (Mesolithic) ในประเทศสเปญที่เป็น คนกำลังปีนขึ้นไปตีรังผึ้ง ที่อยู่ในโพรงไม้ และเก็บน้ำผึ้งใส่หม้อดิน ภาพนี้แสดงว่า ผึ้งเป็นอาหารที่มีความหวาน จากธรรมชาติชนิดแรก ที่มนุษย์รู้จักเก็บนำมาใช้ ก่อนที่จะรู้จักน้ำตาลจากพืช ที่ใช้กันในปัจจุบันนี้
เมื่อมนุษย์เริ่มรู้จักเขียนหนังสือ เมื่อประมาณ ๕,๐๐๐ ปีมาแล้ว ในประเทศอียิปต์โบราณได้ใช้ ตัวอักษรฮีโรกลิฟส์ (Hieroglyphs) จารึกเรื่องราวเกี่ยวกับผึ้งเป็นครั้งแรก พบว่า ในสมัยของพระเจ้าเมนิส (Menes) แห่งเมืองอบิโดส (Abydos) กษัตริย์พระองค์นี้ ได้รวมประเทศอียิปต์ตอนบนและอียิปต์ตอนล่าง เป็นประเทศเดียวกัน พระองค์ได้นำสัญญลักษณ์ของอียิปต์ตอนล่าง เป็นรูปตัวผึ้ง และอิยิปต์ตอนบนเป็นรูปต้นอ้อ มารวมกัน ใช้เป็นเครื่องหมายประจำตำแหน่งขององค์ฟาโรห์ ในขณะนั้น
ก่อนที่มนุษย์จะรู้จักเลี้ยงผึ้ง มนุษย์ได้น้ำผึ้งมาจากการตีผึ้งในป่า ซึ่งนอกจากน้ำผึ้งแล้ว ยังได้รวงผึ้งซึ่งประกอบด้วยไขผึ้ง ที่นำมาทำเทียนไข ใช้จุดให้แสงสว่างกันมาช้านาน จนถึงปัจจุบันยังนิยมใช้ในชนบทที่ไม่มีไฟฟ้า ตลอดจนใช้ในวัดและโบสถ์ เพื่อประกอบศาสนกิจต่าง ๆ อีกด้วย
สรรพคุณของน้ำผึ้งได้มีจารึกไว้ ในประวัติศาสตร์ ทั้งในประเทศอียิปต์ กรีก โรมัน อินเดียและประเทศจีน มานานนับพันปี กล่าวถึง ประโยชน์ของน้ำผึ้งในทางคุณค่าของอาหาร ยารักษาโรค และใช้ประกอบทำเครื่องสำอาง นอกจากนั้น ในการสงครามใช้ผึ้งต่อยศัตรู และได้มีการตัดหัวศัตรู ดองเก็บในน้ำผึ้งด้วย ทั้งนี้เพราะน้ำผึ้งมีคุณสมบัติใช้ดองของสด กันความเน่าเปื่อยได้เป็นเวลานาน
ในประเทศจีน ได้มีการจารึกเกี่ยวกับการใช้น้ำผึ้ง และตีผึ้งป่ามานานกว่า ๓,๐๐๐ ปี มาแล้ว แต่เริ่มเลี้ยงผึ้งโพรงกันจริงจังเมื่อประมาณ ๓๐๐ ปีมานี้เอง โดยนำผึ้งจากในป่ามาเลี้ยงกันตามบ้าน และเก็บน้ำผึ้งมาใช้เมื่อมีน้ำผึ้งเต็มรัง
ความสนใจในเรื่องผึ้งของคนไทย มีมานานหลายร้อยปี ดังมีหลักฐานจากศิลาจารึก หลังแรกพบพยัญชนะไทยเพียง 39 ตัว ตั้งแต่สมัยพ่อขุนรามคำแหงมหาราชได้มีตัว “ ผ ” แล้ว ซึ่งเราอ่านว่า “ ผ-ผึ้งทำรัง ” ทั้งยังมีจารึกบนศิลาหลังที่สอง ที่พบที่วัดศรีชุม กล่าวถึงเรื่องฝูงผึ้ง และผึ้งในนิทานชาดก ตั้งแต่ครั้งกรุงสุโขทัย (พ.ศ. ๑๘๙๐-๑๙๒๐) นอกจากนั้น สิ่งที่ยืนยันได้แน่นอนคือ ยาไทยนั้นใช้ผสมกับน้ำผึ้ง เป็นองค์ประกอบที่สำคัญมาแต่โบราณ ดังนั้นคนไทยคงจะบริโภคน้ำผึ้ง มานานหลายร้อยปีมาแล้วเช่นกัน
การทำน้ำผึ้ง
ปัจจุบัน อุตสาหกรรมน้ำผึ้งนับว่าเป็นสินค้าประเภทหนึ่ง ของโลก ประมาณว่า น้ำผึ้งทั้งหมดในโลกปีหนึ่งผลิตได้ กว่า ๘๐๐,๐๐๐ ตัน น้ำผึ้งเหล่านี้ เป็นวัตถุดิบ ในการผลิตในอุตสาหกรรมเครื่องสำอาง ขนมปัง ลูกกวาด เครื่องดื่ม และยา โดยเฉพาะในประเทศจีนประเทศเดียว สามารถผลิตน้ำผึ้งได้ถึง ๑๒๐,๐๐๐ ตัน จีนเป็นประเทศที่ใช้ประโยชน์จากน้ำผึ้ง มากที่สุด นอกจากเพื่อการบริโภคโดยตรงแล้ว ยังสามารถผลิตยาสมุนไพรผสมน้ำผึ้ง มากกว่า ๑๐๐ ชนิด มีสรรพคุณในการรักษาโรค รวมทั้งเป็นยาบำรุงกำลังและยาอายุวัฒนะต่าง ๆ ผลิตภัณฑ์ทั้งหมด มีมูลค่าเป็นเงินของการส่งออก ประมาณ ๒๐๐ ล้านเหรียญสหรัฐฯ (ประมาณ ๔,๖๐๐ ล้านบาท ในปี พ.ศ. ๒๕๒๗) ในขณะที่ มูลค่าน้ำผึ้งที่ใช้ในโลกจากประเทศต่าง ๆ รวมเป็นเงินถึง ๙๐๐ ล้านเหรียญสหรัฐฯ (ประมาณ ๒๐,๗๐๐ ล้านบาท ในปี พ.ศ. ๒๕๒๖ ประเทศที่ส่งออกมากที่สุด มี ๓ ประเทศคือ จีน รัสเซียและสหรัฐอเมริกา
ผลิตภัณฑ์ของผึ้ง

ที่มา: หลักการเลี้ยงและขยายพันธ์ผึ้งในประเทศไทย
โดย สิริวัฒน์ วงษ์ศิริ, ยงยุทธ ไวคกุล และแสนนัด หงษ์ทรงเกียรติ
จัดพิมพ์โดย: สมาคมวิทยาศาสตร์การเกษตรแห่งประเทศไทยในพระบรมราชูปถัมภ์