แนวความคิดในการศึกษาสิ่งแวดล้อม
(Concept of Environmental Studies)

         การศึกษาสิ่งแวดล้อมได้เริ่มมาเป็นเวลานานนับร้อย ๆ ปีแล้ว  แต่การศึกษาสิ่งแวดล้อมในสมัยก่อนนั้นไม่ได้เรียกว่าเป็นการศึกษาสิ่งแวดล้อม  แต่เป็นการศึกษาเฉพาะเรื่อง  เฉพาะอย่าง  เช่น  การศึกษาทางวนศาสตร์  ภูมิศาสตร์  เกษตรศาสตร์  ประมง  อุตสาหกรรม  สาธารณสุข  ฯลฯ   เมื่อประมาณ ค.ศ. 1970  การศึกษาสิ่งแวดล้อมจึงได้เริ่มตื่นตัวขึ้น  เพราะปัญหาเหล่านั้นมีผลต่อมนุษย์โดยตรง  เช่น  ปัญหามลภาวะของน้ำ  อากาศ  ดิน  อาหาร และอีกหลาย ๆ อย่าง  ด้วยเหตุนี้จึงต้องทำการศึกษาขึ้น  ซึ่งการศึกษานั้นเริ่มพิจารณาการศึกษาหลาย ๆ สิ่งหลายอย่างร่วมกัน  เพื่อให้สามารถจะป้องกันอันตรายที่อาจจะเกิดต่อตนเอง การศึกษาสิ่งแวดล้อมนั้นจะเน้นหนักการศึกษาทางปัจจัยสี่ หรือองค์กรที่มีผลต่อการผลิตปัจจัยสี่  รวมไปถึงการเกิดของเสีย และวิธีการกำจัดของเสีย

วิทยาศาสตร์สิ่งแวดล้อม

       วิทยาศาสตร์สิ่งแวดล้อม หมายถึง "การศึกษาทางวิทยาศาสตร์ เกี่ยวกับพฤติกรรมของสิ่งแวดล้อมต่อมนุษย์ และมนุษย์ต่อสิ่งแวดล้อม ในเรื่องของชนิด ปริมาณ และสัดส่วนของการอยู่ร่วมกันภายในระบบสิ่งแวดล้อมนั้นๆ"

วิทยาศาสตร์สิ่งแวดล้อมในแง่การศึกษาสิ่งแวดล้อมที่มีบทบาท และความสำคัญต่อมนุษย์เป็นหลักสำคัญ บทบาทของมนุษย์ต่อสิ่งแวดล้อม โดยเฉพาะอย่างยิ่งจะเน้นถึงปัญหาสิ่งแวดล้อมนั้น มนุษย์เท่านั้นที่เป็นผู้สร้างขึ้น วิทยาศาสตร์สิ่งแวดล้อมนั้นเป็นการประยุกต์หลักการทางวิทยาศาสตร์ มาใช้เพื่อการศึกษาสิ่งแวดล้อมอย่างมีขั้นตอนและมีเงื่อนไข  เพราะหลักการทางวิทยาศาสตร์นั้นมีขั้นตอนของตัวเอง ในการค้นคว้าหาความจริงต่างๆซึ่งขั้นตอนเหล่านั้นได้แก่         ถ้าดำเนินตามขบวนทางวิทยาศาสตร์แล้ว ก็จะได้ข้อเท็จจริงต่างๆที่เกี่ยวกับพฤติกรรมของสิ่งแวดล้อมที่มีต่อมนุษย์  ในทำนองเดียวกันมนุษย์ที่มีต่อสิ่งแวดล้อม  ซึ่งพฤติกรรมดังกล่าวนี้อาจเป็นทางดีหรือเลวก็ได้  ทั้งนี้และทั้งนั้นต้องพิจารณาพฤติกรรมในรูปแบบที่สิ่งแวดล้อมนั้นจะแสดงออกต่อความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งแวดล้อมต่อสิ่งแวดล้อม หรือสิ่งแวดล้อมต่อมนุษย์  มนุษย์ต่อสิ่งแวดล้อม หรือแม้กระทั่งมนุษย์ต่อมนุษย์ เหล่านี้เป็นต้น
         การมีชีวิตอยู่ของมนุษย์นั้นต้องการปัจจัยสี่เป็นความต้องการพื้นฐาน เมื่อมนุษย์ต้องการสิ่งแวดล้อมต่างๆมาบริการตัวเองให้มีชีวิตอยู่ได้  จำเป็นต้องมีการใช้ทรัพยากรธรรมชาติในลักษณะเช่นนี้  ทรัพยากรธรรมชาติจะมีโอกาสหมดเปลืองไป  อีกทั้งเมื่อนำมาใช้แล้วก็มีของเสียเกิดขึ้น  ของเสียนี้จะมีผลทำให้เกิดปัญหามลภาวะเกิดขึ้น  ดังนั้นเพื่อกำจัดการสิ้นเปลืองของทรัพยากรธรรมชาติ และป้องกันการเกิดของเสียขึ้น อนึ่ง การศึกษาวิทยาศาสตร์สิ่งแวดล้อมจึงต้องเน้นเรื่องชนิดของสิ่งแวดล้อมที่จะมีอยู่ในระบบสิ่งแวดล้อมนั้นต้องมีหลายชนิดคละกัน  มีความสัมพันธ์ต่อกันและกัน (interrelation) และอยู่อย่างพึ่งพาอาศัยต่อกันและกัน ( interdependence) หรืออยู่อย่างพึ่งพาอาศัยกัน (symbiosis) โดยมีปริมาณของทุกชนิดของ สิ่ง(แวดล้อม) ในสัดส่วนที่สามารถทำให้ระบบสิ่งแวดล้อมนั้นสามารถคงสภาพตัวเอง(self maintenance) และรักษาตัวเอง (self regulation) ได้ตลอดไป ซึ่งการศึกษาวิทยาศาสตร์สิ่งแวดล้อมตระหนักถึงความสัมพันธ์ และความสำคัญดังกล่าวนี้อย่างยิ่ง
         ในคำนิยามนั้นมิใช่ว่าจะพิจารณา ชนิด ปริมาณ และสัดส่วน และสิ่งแวดล้อม ต่างๆต่อมนุษย์โดยตรงแต่เพียงแง่เดียวก็หาไม่  แต่ยังคงพิจารณาถึง ชนิด ปริมาณ และสัดส่วนของสิ่ง(แวดล้อม) อื่นๆที่ไม่มีมนุษย์เกี่ยวข้องโดยตรง คือในสภาพธรรมชาติที่ไม่มีมนุษย์ยุ่งเกี่ยวด้วย กล่าวอีกนัยหนึ่งก็คือ การศึกษาวิทยาศาสตร์สิ่งแวดล้อมนั้นเป็นการศึกษาสิ่งแวดล้อมของสิ่งต่างๆที่อาจมิใช่มนุษย์ ทั้งอยู่โดดเดี่ยว หรืออยู่เป็นระบบที่จะมีบทบาทโดยตรง หรือต่อมนุษย์ไม่มีทางใดก็ทางหนึ่ง ซึ่งเป็นการศึกษาสิ่งต่างๆที่อยู่รอบตัวมนุษย์(อาจเป็นคนใดคนหนึ่ง) สิ่งที่กล่าวนี้อาจเป็นทั้งพืช สัตว์ ทะเล น้ำ ดิน อากาศ ฯลฯ และต้องการศึกษาพฤติกรรมของสิ่งเหล่านี้ที่มีต่อตัวเอง หรือต่อกลุ่มของตนเองหรือต่อมนุษย์แล้ว พฤติกรรมของมนุษย์ที่มีต่อสิ่งเหล่านี้ไม่ทางใดก็ทางหนึ่ง โดยอาศัยหลักการทาววิทยาศาสตร์เป็นพื้นฐานอีกด้วย  อย่างไรก็ดี การศึกษาวิทยาศาสตร์สิ่งแวดล้อมนั้นมุ่งที่จะให้ผู้ศึกษามีความรู้และมีความเข้าใจ จนสามารถนำความรู้ไปใช้ในการกำหนดมาตรฐานสิ่งแวดล้อมได้ และสามารถนำไปปฏิบัติได้กับแบบฉบับของชีวิต(life stye) หรือนำไปปรับปรุงสิ่งแวดล้อมที่ตนเองอาศัยอยู่ให้เหมาะต่อคุณภาพชีวิตที่ดี (quality of life) หรือภาษาชาวบ้านเรียกว่า "อยู่ดี กินดี" นั่นเอง

สาระสำคัญพื้นฐานเพื่อการศึกษาสิ่งแวดล้อม

         จึงพอเป็นที่ทราบได้แล้วว่า การศึกษาวิทยาศาสตร์สิ่งแวดล้อมนั้น เป็นการศึกษาสิ่งแวดล้อมที่เกี่ยวข้องกับมนุษย์ อาจเป็นสิ่งแวดล้อมที่ดีหรือเลว สามารถเห็นได้หรือเห็นไม่ได้ สวยงามหรือน่าเกลียด เป็นวัสดุเพื่อใช้ผลิตปัจจัยสี่ หรือปัจจัยสี่โดยตรง ทัศนียภาพ ฯลฯ สิ่งเหล่านี้ล้วนแต่เกี่ยวข้องกับมนุษย์ทั้งนั้น อาจเกี่ยวโดยตรงหรือเกี่ยวข้องโดยทางอ้อมก็ได้ ดังนั้นขอบเขตและสาระในการศึกษาวิทยาศาสตร์สิ่งแวดล้อมจึงเป็นการศึกษากว้างขวางมาก  แต่มีหลักการในการกำหนดข้อจำกัดอยู่ที่ต้องศึกษาสิ่งต่างๆที่อยู่รอบๆตัวมนุษย์


ที่มา : ดร. เกษม  จันทร์แก้ว  วิทยาศาสตร์สิ่งแวดล้อม