Lead
(Pb)
ตะกั่ว

เลขอะตอม 82 เป็นธาตุที่ 5 ของหมู่ IV A ในตารางธาตุ จัดเป็นโลหะ
น้ำหนักอะตอม 207.19 amu
จุดหลอมเหลว 327 ํc
จุดเดือด 1737 ํc
ความหนาแน่น 11.34 g/cc ที่ 20 ํc
เลขออกซิเดชันสามัญ +2,+4

การค้นพบ

ตะกั่วเป็นโลหะหนึ่งที่มนุษย์รู้จักและนำมาใช้ประโยชน์ตั้งแต่สมัยโบราณ มีหลักฐานยืนยันว่ามนุษย์รู้จักนำตะกั่วมาใช้ประโยชน์ตั้งแต่ 4,000 ปีก่อนคริสตศักราช
ตะกั่วมีสัญลักษณ์ Pb จากชื่อลาติน plumbum

การใช้ประโยชน์

ตะกั่วจัดเป็นโลหะหลักโลหะหนึ่งที่ใช้ในอุตสาหกรรมและมีเพียงไม่กี่โลหะเท่านั้นที่มีปริมาณการใช้มากกว่าตะกั่ว โลหะเหล่านี้ได้แต่ เหล็ก (Fe), ทองแดง (Cu), สังกะสี (Zn) และอะลูมินัม (Al) ทั่วโลกใช้ตะกั่วประมาณ 3 ล้านตันต่อปี (ประมาณการของปี 1970) และเฉพาะในสหรัฐใช้มากถึง 1.25 ล้านตัน ส่วนในสหราชอาณาจักรใช้ประมาณ 0.5 ล้านตัน
ตะกั่วใช้ประโยชน์มากที่สุดในอุตสาหกรรมแบตเตอรีและใช้ในรูปของเตตระเอทิลเลดซิ่งใช้เติมใส่น้ำมันเพื่อเพิ่มเลขออกเทนของน้ำมัน
ตัวอย่างการใช้ประโยชน์ที่สำคัญของตะกั่วมีดังนี้

1. ใช้ในการสังเคราะห์สารเตตระเอทิลเลด (tetraethyllead เขียนย่อว่า TEL) ซึ่งเป็นสารที่ใช้เติมใส่แก๊สโซลีนเพื่อเพิ่มเลขออกเทน (octane number) ของแก๊สโซลีน สาร TEL เตรียมจากเอทิลคลอไรด์ (ethyl chloride) และโลหะเจือของตะกั่ว
2. ใช้ใน แบตเตอรี่ แบตเตอรี่รถยนต์ที่ใช้ทั่วไปเป็นเซลล์กัลวานิกที่ใช้โลหะตะกั่วเป็นอาโนดและออกไซด์ของโลหะตะกั่ว (PbO2) เป็นคาโทด เนื่องจากอุตสาหกรรมแบตเตอรี่เป็นอุตสาหกรรมหลักชนิดหนึ่งประกอบกับแบตเตอรี่ มีอายุการใช้งานจำกัด อุตสาหกรรมแบตเตอรี่รถยนต์จึงเป็นแหล่งที่มีการใช้ตะกั่วในปริมาณมหาศาลแหล่งหนึ่ง เมื่อประมาณ 10 ปีที่ผ่านมานี้เอง ได้มีการค้นพบว่าเด็กที่อาศัยอยู่ในหมู่บ้านที่ 8 ตำบลบางครุ อำเภอพระประแดง จังหวัดสมุทรปราการ เกิดอาการเป็นพิษเนื่องจากตะกั่ว กล่าวคือเด็กกลุ่มอายุตั้งแต่แรกเกิดจนถึง 6 ขวบ แสดงลักษณะผิดปกติในการพัฒนาภาษาสายตาบกพร่อง หรือผิดปกติ และระดับสติปัญญามีแนวโน้มที่จะต่ำกว่าระดับปกติ การวิจัยในขณะนั้นพบว่าสาเหตุตะกั่วเป็นพิษนี้เกิดขึ้นจากการนำกากหม้อแบตเตอรีตะกั่วที่ใช้แล้วจากโรงงานแบตเตอรีที่อยู่ใกล้เคียงมาถมดินและถนน เมื่อนำดินในบริเวณหมู่บ้านนี้มาวิเคราะห์พบว่าตะกั่วมีระดับสูงกว่าที่ดินที่ไม่ได้ถมด้วยกากแบตเตอรีรถยนต์ถึง 25 เท่า การวิเคราะห์ระดับตะกั่วได้นำพืช ผัก ปลา ตลอดจนในเลือดและเส้นผมของเด็กที่อาศัยในบริเวณหมู่บ้านแห่งนี้ก็พบว่าสูงกว่าระดับเกณฑ์ปกติตามเช่นกัน
3. การใช้งานอื่น ๆ ได้แก่ ใช้งานบัดกรี ทำโลหะเจือ ใช้ในการทำท่อในอุตสาหกรรมเคมี เช่น อุตสาหกรรมการผลิตกรดซัลฟุริก กระสุนปืน และเคยใช้ผสมกับสีทาบ้าน เป็นต้น

ความเป็นพิษ

ทำนองเดียวกับพิษจากโลหะชนิดอื่น ๆ เช่น ปรอท แคดเมียม ตะกั่วเป็นโลหะที่ร่างกายไม่ต้องการกล่าวคือ ไม่มีส่วนที่เกี่ยวข้องกับระบบเผาผลาญอาหาร (metabolism) ยิ่งไปกว่านั้นตะกั่วยังเป็นพิษต่อร่างกายอย่างแรง ถ้าร่างกายรับตะกั่วเข้าไปในปริมาณสูง โดยปกติร่างกายคนเราสามารถทนต่อตะกั่วในปริมาณสูงพอสมควร มีการวิจัยพบว่าคนทั่วไปมีตะกั่วในเลือด 0.25 pm โดยไม่เกิดอาการเป็นพิษแต่อย่างไร แต่ถ้าร่างกายรับตะกั่วเข้าไปในปริมาณมากในทันทีทันใดเช่นในเลือดมีมากกว่า 0.8 ppm จะเกิดอาการเป็นพิษอย่างฉับพลัน เช่น เกิดอาการปวดท้องอย่างแรง อุจจาระมีสีดำ (เกิดจาก PbS ในอุจจาระ) เกิดอาการ shock ตื่นเต้นง่ายความจำเสื่อม และทำอันตรายต่อไต อาการพิษตะกั่วอย่างฉับพลันมักเกิดในคนงานที่ทำงานในอุตสาหกรรมที่ใช้ตะกั่วในกระบวนการการผลิต เช่น โรงงาน สังเคราะห์เตตระเอทิลเลด โรงงานแบตเตอรีรถยนต์ เป็นต้น
ผู้เขียน : ดร.ชัยวัฒน์ เจนวาณิชย์
ที่มา : รวบรวมจาก หนังสือสารานุกรมธาตุ