การควบคุมศัตรูส้มโดยชีววิธี

ประพัฒน์ ปัญญาชาติรักษ์ 1 ประดิษฐ์ ปัญญาชาติรักษ์ 1
และโกศล เจริญสม 2

สไลด์ 1 รูป
รูป 2 รูป
คำนำ
การทำสวนส้มโดยทั่วไปเกษตรกรจะใช้สารเคมีควบคุมศัตรูส้มค่อนข้างมากถึงปีละ 30-40 ครั้ง ตามตารางของร้านขายสารเคมีฆ่าแมลง หรือของผู้ขายของบริษัทฯโดยขาดความรู้ความเข้าใจทางธรรมชาติของศัตรูส้ม สภาพแวดล้อมอื่น ๆ ช่วงจังหวะเวลาของการใช้ และความเป็นพิษเฉียบพลัน ความคงทนในสภาพแวดล้อม ตลอดจนผลข้างเคียงอื่น ๆ ของสารเคมีชนิดต่าง ๆ จึงก่อให้เกิดปัญหาต่อชาวสวนส้มมาก อาทิเช่น ต้นทุนการผลิตสูงขึ้น คนงานหายาก สุขภาพทั้งของคนงานและของเจ้าของสวนแย่ลง แมลงศัตรูส้มมีความต้านทานต่อสารฆ่าแมลงมากขึ้น และพิษของสารเคมีตกค้างไปถึงผู้บริโภคได้ เป็นต้น สวนเพชรลานนาก็ได้ผ่านประสบการณ์ที่เลวร้ายเฉกเช่นสวนส้มอื่น ๆ เช่นกัน จึงได้ดิ้นรนค้นคว้าเพื่อหาวิธีการอื่น ๆ เพื่อทดแทนการใช้สารเคมี เช่นการใช้กับดักแมลงต่าง ๆ เช่น กับดักกาวเหนียว กับดักแสงไฟ การใช้สารสกัดจากสะเดา การศึกษาถึงวิธีการเขตกรรม ทั้งเพื่อลดประชากรแมลงศัตรูส้ม และเพื่อจัดการ ให้ต้นส้มสมบูรณ์ขึ้น การศึกษาถึงวิธีการใช้สารเคมีอย่างถูกต้อง ซึ่งทำให้รู้ถึงสารเคมีที่ออกฤทธิ์เฉพาะเจาะจง ต่อแมลงศัตรูเป้าหมาย วิธีการสำรวจแมลงศัตรูส้ม เป็นต้น ซึ่งวิธีการควบคุมศัตรูส้มดังกล่าวนี้ก็คือ การจัดการศัตรูส้มโดยวิธี ผสมผสาน หรือ Intergrated Pest Management [IPM] นั่นเอง

หลังจากที่สวนเพชรลานนา ได้ใช้วิธี IPM มาร่วม 2 ปี สิ่งที่ตามมาคือแมลงที่มีประโยชน์ได้เกิดขึ้นมาเป็นจำนวนมาก และมีชนิดใหม่ ๆ เกิดขึ้น ตลอด เวลา จนถึงระดับที่ไม่จำเป็นต้องใช้สารเคมีหรือวิธีการผสมผสานอื่น ๆ อีกต่อไป ซึ่งหมายถึง ธรรมชาติได้สร้างระบบนิเวศน์ของแมลงที่ค่อนข้างจะสมดุลย์ แมลงศัตรูส้มจะถูกควบคุมโดยศัตรูธรรมชาติ ของมันเองได้อย่างสมบูรณ์ ศัตรูธรรมชาติของศัตรูส้ม ประกอบด้วยตัวห้ำ และตัวเบียน ตัวห้ำกินแมลงที่เป็นเหยื่อได้เป็น จำนวนมาก แต่ตัวเบียนใช้แมลงที่เป็นอาหารเพียงตัวเดียว ตัวห้ำจึงมีประสิทธิภาพในการกำจัดแมลง ศัตรูส้มได้มากกว่า และรวดเร็วกว่าตัวเบียน แต่ตัวห้ำมักไม่ค่อยจำเพาะเจาะจงเหยื่อที่กิน บางครั้งจึงอาจทำลายแมลงที่เป็นประโยชน์ไปด้วย แต่ตัวห้ำบางชนิดก็เจาะจงทำลายแมลงที่เป็นศัตรูพืชเท่านั้นเช่น มวนพิฆาต-หนอน ซึ่งกินเฉพาะหนอนผีเสื้อซึ่งส่วนมากเป็น ศัตรูพืช ตัวเบียนส่วนใหญ่จึงเป็นประโยชน์ในการช่วยควบคุมศัตรูพืชได้ดีกว่า ทั้งนี้ ศัตรูธรรมชาติซึ่งรวมทั้งตัวห้ำ และตัวเบียนต่างก็ช่วยควบคุมแมลงศัตรูส้มด้วยกันจนเป็นผลสำเร็จได้อย่างน่าพอใจ

วัตถุประสงค์
  1. เพื่อศึกษาประสิทธิภาพของตัวห้ำและตัวเบียนชนิดต่าง ๆ ของแมลงศัตรูส้ม
  2. เพื่อทำการเพาะเลี้ยงตัวห้ำและตัวเบียนชนิดต่าง ๆ เพื่อนำไปใช้ประโยชน์ให้ กว้างขวางยิ่งขึ้น
  3. เพื่อเผยแพร่ความรู้สู่เกษตรกรรายอื่น ๆ ที่สนใจนำไปใช้ควบคุมแมลงศัตรูส้ม
อุปกรณ์และวิธีการ
เก็บตัวอย่างแมลงศัตรูส้มพร้อมด้วยตัวห้ำและตัวเบียน นำมาศึกษาในห้องทดลอง โดยใช้กล่องพลาสติกใสขนาดต่าง ๆ นำมาเจาะรูเพื่อระบายอากาศ และใช้ตะแกรงทองเหลืองอย่างละเอียดปิดไว้เพื่อป้องกันแมลงออก สามารถศึกษาได้ทั้ง ตัวห้ำและตัวเบียน ในการศึกษาครั้งนี้ใช้ส้มพันธุ์โชกุน อายุ 5 ปี พื้นที่ปลูก 300 ไร่ ณ บ้านวังเหนือ อำเภอแจ้ห่ม จังหวัดลำปาง เป็นแปลงเก็บตัวอย่างแมลงศัตรูส้มรวมทั้งแมลงและแมงมุมที่เป็นศัตรูธรรมชาติของแมลงศัตรูส้มทั้งตัวห้ำและตัวเบียน

สถานที่ทำการทดลอง
  1. ห้องปฏิบัติการเลี้ยงแมลงในสวนส้มที่สวนเพชรลานนา อำเภอแจ้ห่ม จังหวัดลำปาง
  2. ห้องปฏิบัติการเลี้ยงแมลงของศูนย์วิจัยควบคุมศัตรูพืชโดยชีวินทรีย์แห่งชาติ ภาคกลาง มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ วิทยาเขตกำแพงแสน จังหวัดนครปฐม
ผลการทดลอง
ศัตรูธรรมชาติของแมลงศัตรูส้มที่ได้จากการศึกษาครั้งนี้มีดังต่อไปนี้

  1. ศัตรูธรรมชาติของมวนเขียวส้ม (citrus green stink bug) Rhynchocoris poseidon Kirkaldy
    1. ) แตนเบียนไข่ Anastatus colemani Crawford Eupelmidae และ Telenomus sp. Scelionidae, Hymenoptera เบียนไข่
  2. ศัตรูธรรมชาติของเพลี้ยอ่อนส้ม (citrus aphid) Toxoptera aurantii (Fonscolombe)
    1. ) แตนเบียน Aphidius sp. และ cynipid เบียนตัวอ่อน
    2. ) แมลงช้างปีกจุด Ankylopteryx spp. แมลงช้างปีกใส Chrysopa basalis Walker และแมลงช้างสีน้ำตาล Hemerobius sp. ห้ำตัวอ่อนและตัวเต็มวัย
    3. ) ด้วงเต่า Menochilus sexmaculatus (Fabricius), Coccinella transversalis (Fabricius) Harmonia octomaculata F., Micraspis discolor F., และ Scymnus sp. ห้ำตัวอ่อนและตัวเต็มวัย
    4. ) แมลงวันดอกไม้ Microdon fuscicornis Sasakawa, Syrphus balteatus DeGeer และ Xanthogramma scutellare Fabricius Syrphidae, Diptera ห้ำตัวอ่อนและตัวเต็มวัย
  3. ศัตรูธรรมชาติของเพลี้ยหอยเกราะอ่อนสีน้ำตาล (brown soft scale) Coccus hesperidum L.
    1. ) แตนเบียน Aphycus alberti Howard, Achrysopophagus sp., Encyrtus albidus Hayat, Anicetus annulatus Timberlake, Coccophagus sp. และ Metaphycus sp. เบียนตัวอ่อน
    2. ) หนอนผีเสื้อ Autoba coccidiphaga ห้ำตัวอ่อน
    3. ) ด้วงเต่ากินเพลี้ย Curinus caeruleus Mulsant ห้ำตัวอ่อน
  4. ศัตรูธรรมชาติของเพลี้ยหอยมะพร้าว (coconut scale) Aspidiotus destructor Signoret
    1. ) แตนเบียน Aphelinus mali (Haldeman), Aphelinus melinus DeBach, Aphytis sp., Coccophagus ceroplastae (Howard), Metaphycus sp.,Comperiella sp.
    2. ) ด้วงเต่า Chilocorus circumdatus Gylenhal และ C. nigritus (F.) ห้ำตัวอ่อนและตัวเต็มวัย
  5. ศัตรูธรรมชาติของเพลี้ยหอยสีแดง (California red scale) Aonidiella aurantii (Maskell)
    1. ) แตนเบียน Aphytis spp., Encarsia perniciosi (Tower), Comperiella bifasiata Howard, Adelencyrtus bifasciatus (Ishii), และ Coccobius debachi (Compere & Annecke) เบียนตัวอ่อน
    2. ) ด้วงคล้ายมด anthicid ห้ำตัวอ่อนและตัวเต็มวัย
  6. ศัตรูธรรมชาติของเพลี้ยแป้งส้ม (citrus mealybug) Planococcus citri (Risso)
    1. ) แตนเบียน Anagyrus pseudococci Girault, Coccobius sp. Leptomastidea abnormis (Girault), Leptomastrix dactylopii Howord, Coccophagus sp., Encarsia sp. และ Marietta sp. เบียนตัวอ่อน
    2. ) หนอนผีเสื้อ Spalgis epius epius Westwood และ Spalgis epius nobilus Moore ห้ำตัวอ่อน
    3. ) ด้วงเต่า Cryptolaemus montrouzieri Mulsant และ Scymnus sp. ห้ำตัวอ่อน และตัวเต็มวัย
  7. ศัตรูธรรมชาติของแมลงหวี่ขาวส้ม (citrus whitefly) Dialeurodes citri (Ashmead)
    1. ) แตนเบียน Aphytis fuscipennis Howard และ Encarsia lahorensis Howard เบียนตัวอ่อน
    2. ) แมลงช้างปีกใส Chrysopa sp. และด้วงเต่า Scymnus sp. ห้ำตัวอ่อน
  8. ศัตรูธรรมชาติของแมลงหวี่ดำส้ม (citrus blackfly) Aleurocanthus woglumi Ashby
    1. ) แตนเบียน Amitus hesperidum Silvestri, Eretmocerus serius Silvestri, Encarsia clypealis (Silvestri), Ablerus conectens Silvestri, Azotus sp. และ Encarsia merceti Silvestri เบียนตัวอ่อน
    2. ) ด้วงเต่า Scymnus sp. และแมลงช้างปีกใส Chrysopa sp. ห้ำตัวอ่อน
  9. ศัตรูธรรมชาติของเพลี้ยไก่แจ้ (citrus psyllid) Diaphorina citri Kuwayama
    1. ) แตนเบียน Tamarixia radiatus Waterston, Psyllaphycus diaphorinae Hayat เบียนตัวอ่อน
    2. ) แมลงช้างปีกใส Chrysopa sp. ห้ำตัวอ่อน
  10. ศัตรูธรรมชาติของเพลี้ยไฟส้ม (citrus thrips) Scirtothrips citri (Moulton)
    1. ) ไรตัวห้ำ Amblyseius spp.
    2. ) เพลี้ยไฟตัวห้ำ Aeolothrips sp.
    3. ) ด้วงเต่าตัวห้ำ Stethorus sp. ห้ำตัวอ่อนและตัวเต็มวัย
  11. ศัตรูธรรมชาติของหนอนชอนใบส้ม (citrus leaf miner) Phyllocnistis citrella Stainton
    1. ) แตนเบียน Tetrastichus sp., Cirrospilus ingenuus (Subba Rao & Rama-mani), Eurytoma sp., Teleoptera sp., Citrostichus phylocnistoides(Narayanan), Microbracon phyllocnistidis Mues, Closterocerus trifasciatus Westwood, Sympiesis striatipes (Ashmead), Zaommomentedon brevipetiolatus Kamijo เบียนตัวหนอน และแตนเบียน Ageniaspis citricola เบียนดักแด้
    2. ) แมลงห้ำ ได้แก่ ด้วงเต่าลาย แมลงช้างปีกใส และแมลงช้างสีน้ำตาล
  12. ศัตรูธรรมชาติของหนอนม้วนใบส้ม (tortrix) Archips micaceana (Walker)
    1. ) แตนเบียน Goniozus platyonotae Ashmead เบียนหนอน
    2. ) แตนเบียน Brachymeria sp. เบียนดักแด้
    3. ) แตนเบียน Apanteles cacoeciae Riley และ A. salitifer Wilkinson เบียนหนอน
  13. ศัตรูธรรมชาติของผีเสื้อหนอนแก้วส้ม (leaf eating caterpillar) Papilio polytes polytes L.
    1. ) แตนเบียนไข่ Ooencyrtus malayensis Ferriere, Trichogramma sp. และ Telenomus sp.
    2. ) แตนเบียนหนอน Apanteles papilionis Viereck และ Erycia nymphalidophaga Baranoff
    3. ) แมลงวันเบียน Tachinobia repanda Boucek เบียนหนอน
    4. ) แตนเบียน Brachymeria euploeae Westwood, Brachymeria marginata Cameron, Brachymeria lasus (Walker) และ Pteromalus puparum (Linnaeus) เบียนดักแด้
    5. ) มวนพิฆาต Eocanthecona furcellata (Wolff) ห้ำหนอน
  14. ศัตรูธรรมชาติของไรสนิมส้ม (citrus rust mite) Phyllocoptruta oleivora Ashmead
    1. ) ไรห้ำ Amblyseius spp. ห้ำตัวอ่อนและตัวเต็มวัย
    2. ) โรครา Hirzutella thomsoni เบียนตัวอ่อน
  15. ศัตรูธรรมชาติของไรแดง (citrus red spider mite) Panornychus citri (McGregor)
    1. ) ไรห้ำ Amblyseius sp. และPhytoseius sp ห้ำไข่ ตัวอ่อน และตัวเต็มวัย
    2. ) ด้วงเต่า Stethorus atomus Casey, S. gilvifrons (Mulsant) และ S. punctilium Weise ห้ำไข่ ตัวอ่อน และตัวเต็มวัย
    3. ) แมลงช้างแป้ง Coniopteryx sp. ห้ำไข่ ตัวอ่อน และตัวเต็มวัย
สรุปและวิจารณ์
ในสวนส้มเพชรลานนา สามารถพบเห็นศัตรูธรรมชาติของศัตรูส้มได้มากกว่าแมลงศัตรูส้ม ซึ่งหมายถึงความสามารถในการควบคุมแมลงศัตรูส้มได้เป็นไปอย่างมีประสิทธิภาพดี เป็นที่ยอมรับของทุกคนที่ได้พบเห็น และเป็นแบบอย่างที่สามารถนำไปปฏิบัติตามได้

1 เกษตรกร เจ้าของสวนส้ม
2 ที่ปรึกษาโครงการ สังกัดศูนย์วิจัยควบคุมพืชโดยชีวินทรีย์แห่งชาติ
มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์/สำนักงานคณะกรรมการวิจัยแห่ชาติ

เอกสารอ้างอิง
โกศล เจริญสม และวิวัฒน์ เสือสะอาด. 2537. ศัตรูธรรมชาติของแมลงศัตรูพืชในประเทศไทย.
เอกสารพิเศษฉบับที่6. ศุนย์วิจัยควบคุมศัตรูพืชโดยชีวินทรีย์แห่งชาติ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์
/สภาวิจัยแห่งชาติ. 144 หน้า.