การขยายพันธุ์พืชโดยการแบ่งและแยกส่วนต้นพืช (PROPAGATION BY SEPARATION AND DIVISION)

การขยายพันธุ์พืชโดยการแบ่งและแยกส่วน เป็นวิธีการขยายพันธุ์พืชพวกที่มีลำต้นแปลกปลอมเพื่อให้ได้ต้นพืชต้นใหม่ที่มีลักษณะตรงตามสายพันธุ์ของต้นแม่ทุกประการ โดยจะทำการขยายพันธุ์ก่อนการออกราก ส่วนใหญ่พืชที่ทำการขยายพันธุ์โดยวิธีนี้จะใช้ส่วนของพืชที่เป็นส่วนของลำต้น เหง้า หน่อ จุก ไหล เป็นส่วนสำหรับใช้ขยายพันธุ์ ซึ่งแบ่งวิธีการขยายพันธุ์พืชจำพวกนี้ออกเป็น ๒ พวกใหญ่ ๆคือ

๑. การขยายพันธุ์โดยวิธีแยกส่วน (Separation)

๑.๑. การขยายพันธุ์พืชจำพวกหัวที่เกิดจากกากใบ (bulbs) แบ่งออกเป็น
๑. บัลบ์ที่มีหัวแน่น หมายถึง หัวที่มีกาบใบเรียงตัวซ้อนกันแน่น ได้แก่ พืช จำพวกหอม กระเทียม บัวสวรรค์ ทิวลิป ว่านสี่ทิศ เป็นต้น
๒. บัลบ์ที่มีหัวหลวม หมายถึง หัวที่มีกาบใบลักษณะเป็นเกล็ดเกาะกันอย่างหลวม ๆ ได้แก่ ลิลลี่ เป็นต้น

สำหรับการขยายพันธุ์พืชจำพวกหัวที่เกิดจากกาบใบที่มีหัวแน่น มีวิธีการขยายพันธุ์ได้ ดังนี้

ก. วิธีธรรมชาติ (Natural method) โดยการเลือกพืชที่มีหัวขนาดโต สมบูรณ์และพ้นระยะการพักตัว นำไปแช่น้ำนานประมาณ ๑๕ นาที แล้วนำไปชุบลงในสารเคมีป้องกันและกำจัดเชื้อรา ผึ่งให้แห้งแล้วห่อด้วยผ้าหรือเก็บไว้ในถุงพลาสติกมัดปากถุงให้แน่น ประมาณ ๑-๒ วัน จะสังเกตเห็นว่ารากใหม่เริ่มงอกที่โคนหัวจึงนำไปปลูกในแปลงต่อไปได้ เช่น หอมแดง ทิวลิป หอมแบ่ง กระเทียม และบัวสวรรค์ เป็นต้น

ข. การคว้าน (Scooping method) โดยการปาดหรือคว้านเอาส่วนของต้นออกเหลือเพียงส่วนของกาบใบที่อัดตัวกันแน่น แล้วทารอยแผลด้วยสารเคมีป้องกันและกำจัดเชื้อรา ผึ่งให้แห้งประมาณ ๑-๒ วัน จึงนำไปชำในขุยมะพร้าวผสมทรายที่บรรจุในตะกร้าพลาสติกที่ระบายน้ำได้ดีประมาณ ๖๐-๙๐ วัน ก็จะเกิดหัวเล็ก ๆ ขึ้นที่โคนกาบใบที่เป็นรอยตัด เมื่อหัวเล็ก ๆ มีขนาดโตพอและมีใบ ๑-๒ ใบ ก็ใช้ปลายมีดตัดแยกไปปลูกต่อไป เช่น หัวว่านสี่ทิศ เป็นต้น

ค. การบากหัว (Scoring method) โดยการบากหัวทางด้านข้างชิดโคนหัวจนเปิดตาข้างที่จะเจริญออกมาได้และให้ตายอดถูกทำลาย ทำการบากเป็นร่องลึกรูปตัว V หลาย ๆ แนว คือ ๒ ๔ หรือ ๖ ทั้งนี้แล้วแต่ขนาดของหัวพืช จากนั้นนำหัวที่บากแล้วไปชุบสารเคมีป้องกันและกำจัดเชื้อรา ผึ่งให้แห้งประมาณ ๑-๒ วัน จึงนำไปชำในขุยมะพร้าวผสมทรายในภาชนะลักษณะเดียวกับการคว้านหัว

ง. การเจาะหัว (Coring method) โดยการเจาะหัวทางด้านล่างให้ผ่านตายอดด้วยเหล็กเจาะจุกไม้ค็อกซ์ ซึ่งการเจาะหัวเป็นการทำลายตายอดของพืช เพื่อให้ได้ต้นพืชใหม่ที่เกิดจากตาข้าง การปฏิบัติดูแลรักษาทำเช่นเดียวกับการบากและคว้านหัว

จ. การผ่าหัว (Bulb cutting method) โดยการผ่าหัวออกเป็น ๒ ๔ ๖ หรือ ๘ ส่วน ตามขนาดของหัวพืช จากนั้นก็แบ่งออกเป็นส่วนย่อย โดยให้แต่ละส่วนย่อยมีกาบใบติดอยู่ ๓ หรือ ๔ ชิ้น นำส่วนที่แบ่งย่อยแล้วไปชุบสารเคมีป้องกันและกำจัดเชื้อรา แล้วนำไปชำในขุยมะพร้าวผสมทรายอัตราส่วน ๑ : ๑ เมื่อส่วนปักชำมีต้นขนาดพอประมาณก็สามารถย้ายไปปลูกต่อไปได้

๑.๒ การขยายพันธุ์โดยการใช้เหง้า(Corn)

เหง้าเป็นพืชประเภทหัวแน่นที่ลักษณะภายนอกเหมือนหัวที่เกิดจากกาบใบ แต่ลักษณะภายในมีลักษณะเหมือนลำต้นพวกต้นจริงที่ถูกกดสั้นให้เป็นรูปกลมแบน ดังนั้นจึงมีตายอด ตาข้าง และข้อปล้องที่ชิดกัน เช่น เหง้าของซ่อนกลิ่นฝรั่ง (Gladiolus) เป็นต้น สำหรับการขยายพันธุ์นั้น โดยการเลือกเหง้าที่มีขนาดโต และมีน้ำหนักดี นำไปวางไว้ในที่ชื้นประมาณ ๓-๕ วัน เพื่อให้เกิดปุ่มราก นำเหง้าที่มีปุ่มรากแข็งแรงลงปลูกในแปลงที่เตรียมดินให้ร่วนซุยแล้วฝังเหง้าให้ลึกประมาณ ๓ นิ้ว และกลบให้มิด เมื่อต้นแทงยอดออกประมาณ ๑๕ เซนติเมตร จึงทยอยกลบเสมอผิวแปลง ดูแลรักษาจนกระทั่งออกดอก หลังจากตัดดอกแล้วแล้วค่อย ๆ ลดปริมาณการให้น้ำลง จนยอดพับลงและแห้งจึงขุดเหง้าขึ้นมาผึ่งในที่ร่ม เก็บเหง้าที่ผิวเปลือกแห้งดีแล้วให้แยกเหง้าใหม่ออกจากเหง้าเก่าและแยกเหง้าเล็กตามขนาด คลุกสารเคมีป้องกันกำจัดเชื้อราแล้วนำไปเก็บไว้ที่เย็นเพื่อรอการปลูกต่อไป

๒. การขยายพันธุ์โดยวิธีแบ่งส่วน (Division)

๒.๑ การขยายพันธุ์พืชจำพวกหัว (Tubers) แบ่งออกเป็น ๒ ประเภท
๑. หัวที่เกิดจากต้น หมายถึง หัวที่เกิดจากอัดตัวแน่นเพื่อเป็นที่สะสมอาหารได้แก่ หัวมันฝรั่ง หัวเผือก หัวบอนสี เป็นต้น
๒. หัวที่เกิดจากราก หมายถึง หัวที่เกิดจากการพองโตของรากเพื่อใช้เป็นที่เก็บสะสมอาหาร ได้แก่ หัวมันเทศ หัวรักเร่ เป็นต้น การขยายพันธุ์หัวมันฝรั่ง โดยการนำหัวมันฝรั่งมาล้างน้ำให้สะอาดแล้วผึ่งให้แห้ง นำมาตัดแบ่งหัวด้วยมีดที่คมและสะอาดให้แต่ละส่วนมีตาติดไปด้วย ขนาดของชิ้นที่ตัดแบ่งควรมีขนาดโตพอสมควร นำไปชุบสารเคมีป้องกันและกำจัดเชื้อรา ผึ่งให้แห้งในที่ร่ม จากนั้นนำไปปลูกลงในแปลงลึกประมาณ ๓ นิ้ว ก็จะได้ต้นพืชใหม่ต่อไป

๒.๒. การขยายพันธุ์พืชประเภทไรโซม (Rhizomes)
พืชประเภทไรโซม ส่วนใหญ่เป็นพืชประเภทใบเลี้ยงเดี่ยวที่มีลำต้นเจริญอยู่ในระดับผิวดินที่ต้นจะมีข้อ ปล้อง และที่ข้อจะมีตาข้างอยู่เหนือกาบใบ ใบจะอยู่เหนือผิวดิน ส่วนรากจะเกิดที่ข้อใต้ผิวดิน เช่น กล้วย ขิง ข่า ขมิ้น หน่อไม้ฝรั่ง ไผ่ และหญ้าสนามต่าง ๆ เป็นต้น การขยายพันธุ์โดยใช้ไรโซมโดยการนำแง่งพืชที่อยู่ในระยะพักตัวและพร้อมที่จะเจริญต่อ โดยสังเกตุปุ่มตาจะเริ่มบวมพองมาล้างน้ำให้สะอาด ผึ่งให้หมาด ๆ ตัดแบ่งด้วยมีดคมเป็นท่อน ๆ โดยแต่ละท่อนให้มีตาอยู่ ๑-๒ ตา ชุบแผลด้วยสารเคมีป้องกันและกำจัดเชื้อรา ผึ่งให้แห้ง เมื่อแผลสนามกันดีแล้วนำไปชำหรือปลูกต่อไป

๒.๓. การขยายพันธุ์โดยใช้ไหล (Stolon or runner)
ไหล เป็นส่วนของต้นพืชที่เปลี่ยนแปลงอีกแบบหนึ่ง เช่น ส่วนของต้นที่เจริญแบบทอดยอดออกมาจากกอของสตรอเบอรี่ แบบทอดยอดอยู่ใต้น้ำเหนือผิวดินของบัวสวรรค์ หรือส่วนของต้นที่เจริญอยู่ระหว่างต้นมันฝรั่งกับหัวมันฝรั่ง เป็นต้น สำหรับการขยายพันธุ์ของสตรอเบอรี่นั้น ให้เลือกไหลที่มียอดที่ปลายและเริ่มมีปุ่มราก นำส่วนของไหลพาดบนถุงเพาะชำที่ใส่วัสดุเพาะชำแล้วโดยให้ส่วนของยอดอยู่กลางถุง และให้ส่วนโคนของยอดฝังจมอยู่ในวัสดุเพาะชำโดยที่ไหลยังติดอยู่กับต้นแม่ รดน้ำให้ขึ้นอยู่อย่างสม่ำเสมอ จนกระทั่งโคนยอดเกิดรากแข็งแรงจึงตัดไหลที่เกิดรากแล้วไปปลูกต่อไป

๒.๔. การขยายพันธุ์โดยใช้ตะเกียง (Off-set)
ตะเกียง คือ หน่อที่เจริญขึ้นจากต้นปลอม เช่น ตะเกียงกล้วยไม้ที่เจริญขึ้นจากลำของกล้วยไม้สกุลหวาย ตะเกียงของปรงที่เกิดจากลำต้นปรงญี่ปุ่น ตะเกียงของไผ่ตงที่เกิดขึ้นบริเวณโคนลำ และตะเกียงอินทผาลัมที่เกิดจากต้นปาล์มอินทผาลัม เป็นต้น สำหรับการขยายพันธุ์โดยใช้ตะเกียงของปรงญี่ปุ่นนั้นทำโดยการเลือกต้นปรงญี่ปุ่นที่มีขนาดโตและมีอายุมากพอสมควร มีอาหารสะสมดีให้ใช้ปลายมีดหรือสิ่วขนาดเล็กค่อย ๆ สะกัดส่วนต่อระหว่างต้นแม่และตะเกียงให้ขาดกัน ทารอยแผลด้วยสารเคมีป้องกันและกำจัดเชื้อรา นำไปปักชำในวัสดุเพาะชำที่สะอาด เมื่อตะเกียงออกรากดีแล้วจึงแยกออกไปปลูกต่อไป

๒.๕. การขยายพันธุ์โดยใช้จุก (Crown)
จุก เป็นส่วนของต้นพืชที่แปลกปลอมอีกแบบหนึ่ง เช่น จุกของสับปะรด เป็นต้น สามารถขยายพันธุ์ได้โดยการนำจุกสับปะรดที่ปราศจากเชื้อโรค มีสภาพจุกสมบูรณ์ นำมาผ่าออกเป็น ๔ ส่วนหรือมากกว่าตามขนาดของจุกด้านตั้งจากโคนจุก แบ่งส่วนที่ผ่าออกตามขวางโดยให้แต่ละส่วนมีใบจากจุกติดไปด้วย ๒-๓ ใบ ทารอยแผลด้วยสารเคมีป้องกันและกำจัดเชื้อรา นำไปปักชำในวัสดุเพาะชำหรือตัดจุกสับปะรดมาชุบสารเคมีป้องกันและกำจัดเชื้อราก็สามารถนำไปปลูกได้เช่นกัน

๒.๖. การขยายพันธุ์โดยใช้หน่อ (Suckers)
หน่อ คือ ต้นพืชเล็ก ๆ ที่เกิดขึ้นจากต้นหรือรากที่สามารถจะเกิดรากที่โคนต้นหรือโคนของหน่อนั้นได้เอง หลังจากที่รากเกิดดีแล้วจึงจะแยกไปปลูกภายหลัง เช่น หน่อที่เกิดโคนต้นสาเก โคนต้นสนปฏิพัทธ์ หรือหน่อของต้นกล้วย สับปะรด เป็นต้น สำหรับการขยายพันธุ์กล้วยนั้นให้เลือกหน่อกล้วยที่อวบอ้วน สมบูรณ์ และมีความยาวประมาณ ๕๐-๖๐ เซนติเมตร ใช้เสียมคม ๆ ขุดดินโคนหน่อ และเซาะหน่อออกจากต้นแม่โดยไม่ให้หน่อที่เซาะนั้นช้ำเสียหาย นำหน่อมาตัดแต่งรากและยอดออกบางส่วนก็สามารถนำไปปลูกต่อไปได้