โครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริในระยะแรกนั้น เป็นผลสืบเนื่องมาจากการเสด็จเยี่ยมราษฎรทั่วประเทศในทุกภูมิภาค ทรงสดับตรับฟังทุกข์สุขของประชาชนในขณะเสด็จพระราชดำเนินอยู่นั้น แล้วทรงแสวงหาวิธีการที่จะแก้ปัญหาความเดือดร้อน ของพสกนิกรให้จงได้ และจากการเสด็จพระราชดำเนินเยี่ยมเยียนราษฎรดังกล่าว ทำให้ทรงพบว่า คนชนบทส่วนใหญ่ของประเทศ ที่ยังช่วยตัวเองไม่ได้มีจำนวนไม่น้อย การช่วยเหลือประชาชนให้ "พออยู่ พอกิน" จึงเป็นพระราชประสงค์ที่จะพระราชทานพระ บรมราชานุเคราะห์แก่พสกนิกรในช่วงต้นทรงวิเคราะห์ว่า หากเขาพึ่งตนเองได้แล้วก็จะมีส่วนช่วยเหลือเสริมสร้างประเทศชาติ โดยส่วนรวมได้ในที่สุด โครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริจึงเน้นหลักการพึ่งตัวเอง ดังพระราชดำรัสตอนหนึ่งว่า

"...เราจะช่วยเหลือเขา ให้เขาสามารถช่วยเหลือตัวเองได้..."

จุดกำเนิดของโครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริเริ่มต้นครั้งแรก ณ บ้านห้วยมงคล ตำบลหินเหล็กไฟ อำเภอหัวหิน จังหวัด ประจวบคีรีขันธ์ เริ่มครั้งแรกในปี ๒๔๙๕ โดยการสร้างถนนเข้าสู่หมู่บ้าน นับได้ว่าเป็นโครงการพัฒนาชนบทโครงการแรก

ลักษณะของโครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริ

    ๑. โครงการที่มีลักษณะศึกษา ค้นคว้า ทดลองเป็นการส่วนพระองค์ โครงการดังกล่าวนี้เท่ากับเป็นการเตรียม พระองค์ในด้านข้อมูลและความรอบรู้ที่จะทรงนำไปประยุกต์ใช้ในการแก้ปัญหาและเผยแพร่แก่เกษตรกร รวมทั้งเป็นการ แสวงหาแนวทางการพัฒนาที่ถูกต้องและเหมาะสมกับสภาพสังคมไทย และสภาพแวดล้อมในแต่ละท้องถิ่นด้วย
    ๒. โครงการที่มีลักษณะเริ่มเข้าไปแก้ไขปัญหาหลักของเกษตรเนื่องจากเกษตรกรประสบปัญหาและอุปสรรคในการทำ เกษตรกรรมมากขึ้นเป็นลำดับ ในขณะที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงมีโครงการทดลองและเรียนรู้ไปด้วยนั้น ก็ทรงเริ่ม ก้าว เข้าสู่การดำเนินการเพื่อแก้ไขปัญหาของเกษตรกรอย่างแท้จริง ระยะแรกโครงการยังจัดขอบเขตอยู่เฉพาะบริเวณรอบ ๆ ที่ประทับ ในส่วนภูมิภาค รูปแบบของการพัฒนาแก้ไขปัญหาคือ การพัฒนาแบบผสมผสาน (Integrated Development) หลังจากนั้นโครงการ ในลักษณะนี้ค่อย ๆ ขยายขอบเขตออกไปสู่สังคมเกษตรกรในพื้นที่กว้างขึ้นเป็นลำดับ

    ขั้นตอนการดำเนินงานโครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริ

    ในการจัดวางแผนโครงการใดโครงการหนึ่งก่อนจะมีพระราชดำริ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงศึกษาข้อมูลต่าง ๆ เป็นขั้นเป็นตอนอย่างละเอียดก่อนทุกครั้ง โดยมีขั้นตอนต่าง ๆ ดังต่อไปนี้

    ๑. การศึกษาข้อมูล ก่อนจะเสด็จพระราชดำเนินยังพื้นที่ใด ๆ นั้น จะทรงศึกษาข้อมูลจากเอกสารและแผนที่ต่าง ๆ ที่มีอยู่ เพื่อให้ทราบถึงสภาพในท้องถิ่นนั้น ๆ อย่างละเอียดก่อนเสมอ

    ๒. การหาข้อมูลในพื้นที่ เมื่อเสด็จฯ ถึงพื้นที่นั้น ๆ ก็จะทรงหาข้อมูลรายละเอียดเพิ่มเติมอีกครั้งหนึ่งเพื่อให้ได้ข้อเท็จจริง และข้อมูลล่าสุด อาทิเช่น

    ๒.๑ ทรงสอบถามประชาชนถึงการประกอบอาชีพ สภาพหมู่บ้าน ภูมิประเทศ ดินฟ้าอากาศ ทางน้ำ ฯลฯ
    ๒.๒ ทรงสำรวจพื้นที่เสด็จฯ ทอดพระเนครพื้นที่จริงที่คาดว่าควรจะดำเนินการพัฒนาได้
    ๒.๓ ทรงสอบถามเจ้าหน้าที่ เมื่อทรงศึกษาข้อมูลจากเอกสารและทรงได้ข้อมูลจากพื้นที่จริงแล้ว ก็จะทรงปรึกษากับ เจ้าหน้าที่ฝ่ายต่าง ๆ ถึงความเหมาะสมความเป็นไปได้อีกครั้งหนึ่ง พร้อมทั้งทรงคำนวณวิเคราะห์ทันทีด้วยว่า เมื่อดำเนินการ แล้วจะได้ประโยชน์อย่างไร และคุ้มค่ากับการลงทุนหรือไม่เพียงใด อย่างไร แล้วจึงพระราชทานพระราชดำริให้เจ้าหน้าที่ที่ เกี่ยวข้องไปพิจารณาในขั้นรายละเอียดตามขั้นตอนต่อไป

    ๓. การศึกษาข้อมูลและการจัดทำโครงการ เมื่อเจ้าหน้าที่ผู้เกี่ยวข้องได้รับพระราชทานพระราชดำริแล้ว ก็จะไปศึกษา ข้อมูลรายละเอียดต่าง ๆ อีกครั้งหนึ่ง เพื่อประกอบการจัดทำโครงการให้เป็นไปตามแนวพระราชดำริที่ได้พระราชทานไว้

    ๔. การดำเนินงานตามโครงการ เมื่อจัดทำโครงการเสร็จเรียบร้อยและผ่านการพิจารณาจากหน่วยเหนือตามลำดับ ขั้นตอน จนถึงการอนุมัติโครงการและงบประมาณแล้ว หน่วยงานที่เกี่ยวข้องก็จะดำเนินการปฏิบัติงานในทันที โดยมี สำนักงานคณะกรรมการพิเศษเพื่อประสานงานโครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริ (สำนักงาน กปร.) เป็นหน่วยงานกลาง ในการประสานงานและประสานแผนต่าง ๆ ให้แต่ละหน่วยงานได้ดำเนินการสนับสนุนสอดคล้องกัน และ/หรืออาจจัดตั้ง องค์กรกลางที่ประกอบด้วยแต่ละฝ่ายที่เกี่ยวข้องเป็นผู้ควบคุมดูแลให้การดำเนินงานต่าง ๆ เป็นไปด้วยความเรียบร้อย มีประสิทธิภาพ

    ๕. การติดตามผลงาน ในการติดตามผลการดำเนินงานนั้น คณะทำงานโครงการและเจ้าหน้าที่ที่ปฏิบัติงานในพื้นที่ได้ จัดทำรายงานขึ้นกราบบังคมทูล ทำให้ความทราบฝ่าละอองธุลีพระบาทโดยละเอียด รวมทั้งสำนักงานคณะกรรมการพิเศษเพื่อ ประสานงานโครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริ จะได้มีการติดตามประเมินผลเป็นระยะ ๆ แต่ที่สำคัญคือ พระบาทสมเด็จ พระเจ้าอยู่หัวจะเสด็จฯ กลับไปยังโครงการนั้น ๆ ด้วยทุกครั้งเมื่อมีโอกาส เพื่อทอดพระเนตรความก้าวหน้าและติดตามผลงาน ต่าง ๆ ให้เป็นไปด้วยความเรียบร้อย ในกรณีที่เกิดมีปัญหาอุปสรรคต่าง ๆ ก็จะทรงชี้แนะแนวทางแก้ไขปัญหานั้น ๆ ให้สำเร็จ ลุล่วงไป

    | สรรพศิลปศาสตราธิราช| สาขาวิศวกรรมชลประทาน|