ประจวบคีรีขันธ์ เป็นจังหวัดชายทะเลห่างจากกรุงเทพฯ ไปทางทิศใต้ประมาณ ๒๘๑ กิโลเมตร มีประวัติความเป็นมาตั้งแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี เดิมมีชื่อว่าเมืองบางนางรม หรือเมืองนารัง ตั้งอยู่ริมน้ำนางรม (ชาวบ้านเรียกคลองอีกรม) ได้ร้างไปเมื่อครั้งกรุงแตก ต่อมาในสมัยรัชกาลที่ ๒ ตั้งเมืองขึ้นใหม่ ที่ปากคลองอีรมในสมัยรัชกาลที่ ๔ ได้เปลี่ยนชื่อเมืองบางนางรมเป็นเมืองประจวบคีรีขันธ์ เมื่อ พ.ศ. ๒๓๘๘ ปัจจุบันจังหวัดประจวบคีรีขันธ์ แบ่งการปกครองออกเป็น ๗ อำเภอ คือ อำเภอเมือง อำเภอกุยบุรี อำเภอบางสะพาน อำเภอทับสะแก อำเภอหัวหิน อำเภอปราณบุรี และอำเภอบางสะพานน้อย มีเนื้อที่ประมาณ ๖,๓๖๗.๖ ตารางกิโลเมตร สถานที่น่าสนใจ พระราชวังไกลกังวล พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงให้สร้างพระราชวังไกลกังวลนี้ขึ้นเมื่อปี พ.ศ. ๒๔๖๙ เป็นพระราชวังที่อยู่ก่อนถึงอำเภอหัวหินประมาณ ๓ กิโลเมตร อยู่ริมเทะเล บริเวณกิโลเมตรที่ ๒๒๙ การเข้าชมจะต่องขออนุญาตผ่านสำนักพระราชวังก่อน หัวหิน อยู่ห่างจากกรุงเทพฯ ประมาณ ๑๙๕ กิโลเมตร และอยู่ก่อนถึงตัวเมืองประจวบคีรีขันธ์ ๙๐ กิโลเมตร ตลาดหัวหินเป็นตลาดใหญ่มีร้านอาหาร ร้านขายของที่ระลึก และโรงแรมมากมาย การคมนาคมสะดวก มีบริการรถสามล้อ รถสองแถวรับจัาง และรถเช่าไปยังสถานที่ต่าง ๆ ในตัวอำเภอและสถานที่ใกล้เคียงด้านทิศตะวันออกของตัวเมืองเป็นชายหาด มีทางลงหาดอยู่ถนนดำเนินเกษม แยกซ้าายมือจากทางหลวงหมายเลข ๔ บริเวณกิโลเมตรที่ ๒๓๒ หาดหัวหินเป็นสถานที่ตากอาหาศที่มีชื่อเสียงมากนาน มีทรายขาวละเอียด เหมาะแก่การเล่นน้ำ เขาหินเหล็กไฟ ตั้งอยู่ทางทิศตะวันตกของเทศบาลหัวหิน เชิงเขาติดสนามกอล์ฟ รถไฟหัวหิน มีเนื้อที่ ๓๕๒ ไร่ สูงประมาณ ๑๖๒ เมตร สามารถมองเห้นทิวทัศน์ของหัวหินได้โดยรอบ บนยอดเขาเป็นที่ราบกว้าง ตกแต่งเป็นสวนสาธารณะ สวนสุขภาพ และจุดชมวิว น้ำตกป่าละอู ตั้งอยู่ในป่าละอู ซึ่งมีพื้นที่ครอบคลุมถึง ๒๗๓,๑๒๕ ไร่ อุดมไปด้วยป่าไม้เขียวชอุ่มตลอดปี และสัตว์ป่านานาชนิดอีกทั้ยังเป็นที่อยู่อาศัยของชาวกระเหรี่ยงจำนวนหนึ่ง น้ำตกป่าละอูประกอบด้วยน้ำตกละอูใหญ่ และน้ำตกละอู่น้อยมีความสวยงามถึง ๑๑ ชั้น การเดินทางจากตลาดหัวหินไปตามทางหลวงหมายเลข ๓๒๑๙ ราว ๖๓ กม. แล้วเลี้ยวขวาเข้าไปหมู่บ้านฟ้าประทาน จากนั้นเดินทางไปอีก ๔ กม. เขาตะเกียบ เขาไกรลาศ อยู่ห่างจากตัวอำเภอหัวหินเพียง ๔ กิโลเมตร มีรถสองแถวจากหัวหินถึงเขาตะเกียบด้วย เขาตะเกียบตั้งอยู่บนหาดทรายชายทะเล การขึ้นเขาสะดวกสบาย บนยอดเขาร่วมเย็นแลดูทิวทัศน์บริเวณชายทะเลรอบ ๆ ได้เป็นอย่างดี สวนสนประดิพัทธ์ อยู่ห่างจากหัวหิน ๘ กิโลเมตร แยกซ้ายตรง กม.ที่ ๒๔๐ เข้าไป ๕๐๐ เมตร สวนนี้มีชื่อเต็มว่า "สถานที่พักฟื้นและพักผ่อนสวนประดิพัทธ์" อยู่ในความดูแลของสวัสดิการทหารบก มีร้านอาหารแลบ้านพักติดต่อรายละเอียดได้ที่ (๐๓๒) ๕๑๑๒๓๙-๔๐ เขาเต่า อยู่ในเขตอำเภอหัวหิน ประมาณหลัก กม.ที่ ๒๔๓-๒๔๔ จะมีทางแยกซ้ายมือเข้าไปอีก ๑ กิโลเมตร มีหาดทรายที่สวยงามอยู่ ๒ แห่งคือ หาดทรายน้อย และหาดทรายใหญ่ อุทยานแห่งชาติเขาสามร้อยยอด ตั้งอยู่ในเขตอำเภอกุยบุรี และอำเภอปราณบุรีระหว่างหลัก กม.ที่ ๒๘๖-๒๘๗ แยกจากถนนใหญ่เข้าไปทางซ้ายมือ ๑๔ กิโลเมตร อุทยานแห่งชาติเขาสามร้อยยอด มีพื้นที่ทั้งหมดประมาณ ๖๑,๓๐๐ ไร่ ประกาศเขตอุทยานฯ เมื่อวันที่ ๒๘ มิถุนายน ๒๕๐๙ ลักษณะภูมิประเทศภายในตัวอุทยานประกอบด้วยภูเขาแบบเขาหินปูนสูงสบับซับซ้อน ทุ่งกว้างใหญ่ใกล้ชายฝั่งทะเล เกาะต่าง ๆ นอกจากนี้ยังเป็นที่รวมพันธุ์ไม้นานาชนิดและเป็นที่อาศัยของสัตว์ต่าง ๆ ในเขตอุทยานมีถ้ำที่ควรแวะชมอยู่ ๓ ถ้ำ คือถ้ำพยานคร ถ้ำไทร และถ้ำแก้ว ถ้ำแก้ว ห่างจากตัวเมืองปราณบุรีประมาณ ๒ กิโลเมตร มีทางแยกขวามือเข้าไปอีกประมาณ ๒๑ กิโลเมตร จากนั้นจะต้องเดินเข้าไปอีกประมาณ ๑๐-๑๕ นาที ถ้ำนี้มีความสวยงามและลึกมาก จะต้องเตรียมไฟฉายหรือตะเกียงเพื่อให้ล่องชมถ้ำ ถ้ำไทร อยู่บนเส้นทางเดียวกับถ้ำแก้วเส้นทางนี้จะผ่านหมู่บ้านพุน้อย หมู่บ้านพุใหญ่หมู่บ้านเขาแดง และหมู่บ้านคุ้งโตนด ซึ่งถ้ำไทรนี้อยู่ใกล้กับหมู่บ้านคุ้งโตนดนี้เอง การขึ้นไปชมถ้ำตะต้องปีนภูเขาขึ้นไปประมาณ ๒๐-๓๐ นาที ถ้ำพระยานคร ตั้งอยู่ในเขตอำเภอปราณบุรี การเดินทางไปถ้ำพระยานครทางที่สะดวกที่สุด คือ เช่าเรือที่หมู่บ้านบางปูใช้เวลาเดินทางประมาณ ๓๐ นาที ถ้ำนี้เป็นถ้ำขนาดใหญ่ที่มีความงามมาก หบลังคาถ้ำมีปล่องสองสมมปล่องทำให้แสดงอาทิตย์สองลอดเข้าไปได้สิ่งสะดุดตามากที่สุดในถ้ำนี้ คือพระที่นั่งคูหาคฤหาสน์ ซึ่งเป็นพลับพลาจตุรมุขสร้างในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อปี พ.ศ. ๒๔๓๓ ด้วยความงามและเอกลักษณ์ของพระที่นั่งคูหาคฤหาสน์นี่เองจึงได้นำมาเป็นสัญลักษณ์ตราประจำจังหวัดประจวบคีรีขันธ์ดังที่เห็นอยู่ในปัจจุบันนี้ ที่อุทยานแห่งชาติเขาสามร้อยยอดนี้มีที่พักเป็นบังกาโลและที่ตั้งแคมป์พักแรม ซึ่งสามารถสอบถามรายละเอียดและติดต่อจองได้ที่กองอุทยานแห่งชาติ กรมป่าไม้ โทร.๕๗๙๐๕๒๙,๕๗๙๔๘๔๒ อ่าวประจวบคีรีขันธ์ เป็นที่ตั้งของตัวเมืองประจวบคีรีขันธ์ มีความยาวประมาณ ๘ กิโลเมตร โดยเริ่มจากเขาตาม่องลายทางด้านทิศเหนือเป็นวงโค้งไปจดเขาล้อมหมวกทางด้านทิศใต้ หน้าอ่าวมีเก่ารูปร่างแปลกตาอยู่หลายเกาะ ทำให้ทิวทัศน์ของอ่าวดูสวยงาม เขาช่องกระจก เป็นภูเขาขนาดเล็ก อยู่ด้านหลังศาลากลางจังหวัด มีบันไดขึ้นไปจนถึงยอดเขา ซึ่งเป็นที่ประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุและพระพุทธบาทจำลอง ด้านทิศเหนือของภูเขามีช่องโปร่งดูคล้ายกับกรอบของกระจกจากยอดเขาสามารถมองเห็นทิวทัศน์ของตัวเมืองและอ่าวประจวบได้อย่างสวยงาม อ่าวมะนาว อยู่ห่างจากตัวเมืองประจวบฯ ๕ กิโลเมตร อยู่ในเขตความรับผิดชอบของทหารอากาศการเข้าพักอ่าวมะนาวต้องทำหนังสือติดต่อผู้บังคับการกองบิน ๕๓ อำเภเมือง จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ หรือติดต่อ โทร.(๐๓๒) ๖๑๑๐๑๗, ๖๑๑๐๓๑ ต่อฝ่ายประชาสัมพันธ์กองบิน อุทยานแห่งชาติหาดวนกร อยู่หางจากตัวเมืองประจวบคีรีขันธ์ ๒๒ กิโลเมตร มีทางแยกขวาที่ กม. ๓๔๕ เข้าไปอีก ๓.๕ กิโลเมตร มีชายหาดยาวประมาณ ๗ กิโลเมตร ร่มรื่นด้วยทิวสนขึ้นอยู่ทั่วไปริมชายหาด มีที่พักของคณะวนศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ โทร. ๕๗๙๐๕๐๒ อุทยานแห่งชาติน้ำตกห้วยยาง อยู่เลยทางเข้าอุทยานแห่งชาติหาดวนกรไป ๒ กิโลเมตร บริเวณหลัก กม.ที่ ๓๕๐-๓๕๑ มีทางแยกขวาอีก ๗ กิโลเมตร มีพื้นที่ ๑๐๐,๖๒๕ ไร่ ครอบคลุมพื้นที่ป่าบนเทือกเขาตะนาวศรีที่ทำการอุทยานฯ ตั้งอยู่บริเวณน้ำตกห้วยยางซึ่งเป็นน้ำตกที่สวยงามมี ๕ ชั้น สภาพบริเวณร่มรื่นน่าพักผ่อนได้รับการประกาศเป็นอุทยานแห่งชาติเมื่อวันที่ ๘ ธันวาคม พ.ศ.๒๕๓๔ ด่านสิงขร อยู่ห่างจากถนนเพชรเกษมประมาณ ๑๐ กม. ตรงบริเวณหลัก กม.ที่ ๓๒๖-๓๒๗ เป็นช่องทางที่พม่ากับไทยใช้เป็นเส้นทางติดต่อกันทั้งในยามสงครามและยามสงบ อุทยานเขาหินเทิน เป็นสถานที่ท่องเที่ยวแห่งใหม่ อยู่บนเส้นทางเดียวกับทางไปด่านสิงขร แต่เข้าไป ๗ กม. เล้วเลี้ยวขวา ชื่ออุทยานมาจากลักษณะของก้อนหินขนาดใหญ่ ที่มาตั้งซ้อนกันหรือพิงกันเกิดเป็นทางเดินแคบ ๆ ไปสู่ลานกว้างหลานลานบนยอดเขา จากยอดเขาจะมองเห็นทิวทัศน์ตัวเมืองและทะเล หว้อกอ เป็นสถานที่สำคัญทางประวัติศาสตร์ ในสมัยรัชกาลที่ ๔ พระองค์ได้เสด็จพระราชดำเนินไปทอดพระเนตรจันทรุปราคาเต็มดวงที่หว้ากอ ซึ่งอยู่ห่างจากตัวเมืองประมาณ ๑๔ กิโลเมตร (กม.ที่ ๓๓๕) อ่าวแม่รำพึง ห่างจากถนนเพชรเกษม ตามาทางแยกเข้าอำเภอบางสะพาน บริเวณ กม.ที่ ๓๙๘ ไปประมาณ ๗ กิโลเมตร มีบรรยากาศเงียบสงบ อ่าวบ่อทองหลาง อยู่ในเขตอำเภอบางสะพาน ห่างจากทางแยกเข้าสู่อำเภอบาวสะพานประมาณ ๒๑ กิโลเมตร เป็นสถานที่เงียบสงบชายหาดสะอาด เหมาะสำหรับการพักผ่อนและเล่นน้ำ